Mũ bảo hiểm bảo vệ đầu bằng hai lớp: vỏ cứng bên ngoài rải lực va chạm ra diện rộng và chống vật nhọn đâm thủng, còn lớp xốp bên trong bị nén bẹp lại để kéo dài thời gian đầu dừng lại, giảm lực truyền vào não. Lớp xốp ấy chỉ dùng được một lần — sau một cú va mạnh, mũ cần được thay. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, đội mũ bảo hiểm đúng cách giảm khoảng 42% nguy cơ tử vong và khoảng 69% nguy cơ chấn thương đầu cho người đi mô tô, xe máy.
Quán tính của bộ não: vì sao va đầu lại nguy hiểm
Bộ não người nặng khoảng 1,3–1,4 kg, nằm lơ lửng trong dịch não tuỷ bên trong hộp sọ. Khi đầu đang chuyển động mà đột ngột bị chặn lại — đập xuống mặt đường, va vào cột — hộp sọ dừng trước, còn não vẫn tiếp tục lao tới theo quán tính, va vào mặt trong hộp sọ. Rồi não có thể dội ngược lại, va vào phía đối diện.
Chấn thương não không chỉ do lực thẳng. Nếu đầu bị xoay mạnh khi va chạm, các lớp mô não trượt lệch nhau, có thể làm tổn thương sợi thần kinh. Đây là lý do các nhà nghiên cứu mũ bảo hiểm ngày càng quan tâm tới cả chuyển động xoay, không chỉ va đập thẳng.
Mũ bảo hiểm không thể ngăn não chuyển động trong hộp sọ, nhưng có thể làm cho đầu dừng lại "từ tốn" hơn, giảm gia tốc mà não phải chịu.
Cấu tạo một chiếc mũ đạt chuẩn
| Lớp | Vật liệu thường gặp | Nhiệm vụ |
|---|---|---|
| Vỏ ngoài | Nhựa ABS, polycarbonate, sợi thuỷ tinh, sợi carbon | Chống xuyên thủng, rải lực từ một điểm ra diện rộng, giúp đầu trượt trên mặt đường thay vì bị "vấp" |
| Lớp hấp thụ va chạm | Xốp EPS (polystyrene giãn nở), dày khoảng 2–4 cm tuỳ loại | Bị nén bẹp khi va, biến động năng thành công làm vỡ cấu trúc xốp, kéo dài thời gian dừng |
| Lớp lót êm | Mút, vải | Giữ mũ vừa khít, thoải mái, thấm mồ hôi; không có tác dụng bảo vệ đáng kể |
| Quai đeo | Dây dù, khoá cài | Giữ mũ trên đầu khi va chạm |
| Kính chắn (nếu có) | Polycarbonate | Bảo vệ mắt, mặt khỏi gió, bụi, côn trùng, mảnh vụn |
Lớp xốp EPS là "trái tim" của mũ. Các hạt xốp chứa đầy bọt khí; khi bị ép mạnh, thành bọt khí vỡ, xốp bẹp xuống. Quá trình bẹp ấy kéo dài thời gian dừng từ vài phần nghìn giây lên khoảng chục phần nghìn giây, đủ để giảm lực đỉnh nhiều lần.
Vì sao mũ phải thay sau một cú va mạnh
Xốp EPS bẹp xuống thì không phồng trở lại. Nhìn bên ngoài, vỏ mũ có thể chỉ trầy nhẹ, nhưng bên trong đã có một vùng xốp bị nén, mỏng và cứng hơn. Lần va tiếp theo vào đúng vùng đó, mũ gần như không còn khả năng hấp thụ.
Các nhà sản xuất và tổ chức an toàn giao thông đều khuyên: thay mũ sau bất kỳ tai nạn nào có va đập đầu, kể cả khi mũ trông còn nguyên. Mũ bị rơi mạnh từ trên cao xuống nền cứng cũng nên kiểm tra kỹ. Ngoài ra, nhựa và xốp lão hoá theo thời gian do nắng, mồ hôi; nhiều hãng khuyến nghị thay mũ sau khoảng năm năm sử dụng.
Mũ "thời trang" và mũ đạt chuẩn
Ở Việt Nam, đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy trên mọi tuyến đường trở thành bắt buộc từ ngày 15 tháng 12 năm 2007, theo Nghị quyết 32/2007/NQ-CP của Chính phủ. Đây được coi là một trong những chính sách an toàn giao thông thành công nhất, được WHO và nhiều tổ chức quốc tế nêu làm ví dụ.
Tuy vậy, trên thị trường vẫn có nhiều loại mũ chỉ có vỏ nhựa mỏng và lớp mút, không có lớp xốp hấp thụ va chạm. Nhìn qua giống mũ thật, nhưng về vật lý gần như không kéo dài được thời gian dừng. Mũ bảo hiểm cho người đi mô tô, xe máy ở Việt Nam phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (hiện hành là QCVN 2:2021/BKHCN) và có dấu hợp quy CR.
Cách nhận biết nhanh:
- Có tem hợp quy CR và nhãn ghi rõ nhà sản xuất, cỡ mũ.
- Lớp xốp bên trong dày, cứng, màu trắng hoặc đen, phủ kín vòng đầu.
- Vỏ cứng chắc, không bóp méo được bằng tay.
- Quai đeo chắc, khoá cài chặt, có đệm cằm.
- Mua ở cửa hàng có hoá đơn, tránh mũ giá quá rẻ bán vỉa hè.
Đội đúng cách: mũ tốt đội sai cũng vô ích
- Đúng cỡ: đội vào, lắc đầu qua lại, mũ không xoay lệch quá nhiều trên đầu.
- Đội ngay ngắn: vành trước cách lông mày khoảng hai ngón tay, không đẩy ngửa ra sau để lộ trán.
- Cài quai: quai chạm cằm, luồn vừa một hai ngón tay giữa quai và cằm. Quai không cài thì mũ văng ra trước khi đầu chạm đất — xảy ra rất thường xuyên trong tai nạn.
- Không đội chồng mũ lên mũ lưỡi trai hay đội trên tóc búi cao, làm mũ không vừa.
Mũ cho trẻ em và mũ xe đạp
Trẻ em ngồi sau xe máy cũng cần mũ bảo hiểm đúng cỡ dành cho trẻ. Mũ người lớn đội cho trẻ sẽ lỏng, dễ xoay và tuột khi va chạm. Đầu trẻ lớn nhanh, nên kiểm tra lại cỡ mũ mỗi năm. Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 có quy định riêng về đội mũ và thiết bị an toàn cho trẻ em; phụ huynh nên tra văn bản luật và hướng dẫn của cơ quan chức năng để nắm chính xác.
Mũ xe đạp nhẹ hơn, nhiều lỗ thông gió, cấu tạo cũng gồm vỏ mỏng và xốp EPS. Chúng được thiết kế cho tốc độ và kiểu ngã của xe đạp, không thay được mũ xe máy. Với trẻ đi xe đạp, trượt patin, ván trượt, mũ xe đạp đạt chuẩn là thiết bị bảo hộ quan trọng nhất.
Những cải tiến mới: chống xoay
Nhiều mũ hiện đại có thêm lớp lót trượt mỏng giữa lớp xốp và đầu, cho phép mũ xoay nhẹ vài milimét so với đầu khi va chạm xiên. Mục đích là giảm gia tốc xoay truyền vào não. Một số loại xốp mới có cấu trúc tổ ong, hấp thụ được nhiều cú va nhỏ. Các thử nghiệm độc lập — như chương trình đánh giá mũ xe đạp của Đại học Virginia Tech (Mỹ) — xếp hạng mũ theo khả năng giảm cả gia tốc thẳng lẫn gia tốc xoay.
Góc nhìn hôm nay: thí nghiệm quả trứng đội mũ
Một thí nghiệm hay để dạy trẻ về mũ bảo hiểm: lấy hai quả trứng sống. Quả thứ nhất để trần. Quả thứ hai bọc trong một "chiếc mũ" làm từ cốc giấy lót xốp vụn hoặc bông. Thả cả hai từ cùng độ cao 50–80 cm xuống khay. Quả trần vỡ, quả có "mũ" thường nguyên vẹn. Sau đó lấy chiếc "mũ" đã dùng ra xem: lớp xốp bên trong đã bị ép bẹp — đúng như mũ bảo hiểm thật sau một cú va.
Thông tin thêm: trang về chấn thương giao thông của WHO, và tài liệu của Quỹ Phòng chống Thương vong Châu Á (AIP Foundation), tổ chức đã làm nhiều chương trình mũ bảo hiểm cho học sinh ở Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Mũ bảo hiểm bảo vệ đầu như thế nào?
Vỏ cứng rải lực va ra diện rộng và chống xuyên thủng. Lớp xốp EPS bên trong bị nén bẹp, kéo dài thời gian đầu dừng lại và hấp thụ động năng, nhờ đó giảm gia tốc mà não phải chịu khi va chạm.
Mũ bảo hiểm giảm nguy cơ tử vong bao nhiêu?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, đội mũ bảo hiểm đúng cách giảm khoảng 42% nguy cơ tử vong và khoảng 69% nguy cơ chấn thương đầu cho người đi mô tô, xe máy khi xảy ra tai nạn.
Vì sao mũ bảo hiểm phải thay sau tai nạn?
Lớp xốp hấp thụ va chạm bị nén bẹp sẽ không phồng lại. Dù vỏ ngoài trông còn tốt, vùng xốp đã nén mất khả năng bảo vệ ở lần va sau. Vì vậy mũ cần thay sau mọi cú va mạnh.
Làm sao nhận biết mũ bảo hiểm đạt chuẩn?
Mũ đạt chuẩn có tem hợp quy CR, nhãn nhà sản xuất, lớp xốp dày cứng bên trong phủ kín vòng đầu, vỏ chắc và quai cài chắc có đệm cằm. Mũ chỉ có vỏ nhựa mỏng và lớp mút là mũ không bảo vệ được.
Đội mũ bảo hiểm thế nào cho đúng?
Chọn đúng cỡ, đội ngay ngắn với vành trước cách lông mày khoảng hai ngón tay, cài quai sát cằm chỉ luồn vừa một hai ngón tay. Quai không cài thì mũ dễ văng ra trước khi đầu chạm đất.