Lưỡi giày trượt băng có hai cạnh vì mặt dưới của nó được mài lõm thành một rãnh cong (hollow), để lại hai mép sắc ở hai bên gọi là cạnh trong và cạnh ngoài. Hai cạnh này cắn vào băng như hai lưỡi dao, giúp người trượt đạp ngang, đổi hướng, vào cua mà không bị trượt ngang. Theo chiều dọc, lưỡi giày lại trượt rất trơn. Nhờ sự kết hợp "dọc trơn, ngang bám" này mà người trượt băng vừa lướt nhanh vừa điều khiển được hướng đi.
Giải phẫu một lưỡi giày
| Bộ phận | Là gì | Vai trò |
|---|---|---|
| Rãnh lõm (hollow) | Mặt dưới lưỡi được mài lõm theo cung tròn bán kính khoảng 6–25 mm | Tạo hai cạnh sắc; rãnh càng sâu, cạnh càng "cắn" băng mạnh |
| Cạnh trong, cạnh ngoài | Hai mép sắc ở hai bên rãnh | Bám băng khi nghiêng chân, cho phép đạp ngang và vào cua |
| Độ cong dọc (rocker) | Lưỡi không thẳng mà hơi cong theo chiều dài, như đáy thuyền | Quyết định độ dài phần lưỡi chạm băng và độ linh hoạt khi xoay |
| Răng cưa mũi (toe pick) | Các răng nhọn ở đầu lưỡi giày trượt nghệ thuật | Cắm vào băng để giậm nhảy, xoay; giày khúc côn cầu và tốc độ không có |
Lưỡi giày trượt băng nghệ thuật dày khoảng 4 mm. Lưỡi giày trượt băng tốc độ mỏng hơn nhiều, khoảng 1–1,4 mm, dài tới khoảng 40–45 cm và gần như thẳng.
Dọc trơn, ngang bám: hai hệ số ma sát
Như bài về hệ số ma sát đã nêu, thép trên băng có hệ số ma sát nghỉ khá lớn (khoảng 0,4 theo bảng tham khảo) nhưng hệ số ma sát trượt rất nhỏ (khoảng 0,02 hoặc nhỏ hơn với lưỡi sắc). Lưỡi giày tận dụng cả hai:
- Theo chiều dọc lưỡi: lưỡi đang trượt, ma sát trượt cực nhỏ, người lướt đi rất xa.
- Theo chiều ngang lưỡi: khi người trượt nghiêng chân, một cạnh lưỡi cắm vào băng, tạo một rãnh nhỏ. Lưỡi không thể trượt ngang vì bị chính rãnh ấy chặn lại — giống như dao cắt vào bơ. Đây là lực "bám" để đạp đi và để vào cua.
Khi người trượt đạp chân ra phía sau và sang bên, cạnh lưỡi cắn vào băng, băng đẩy ngược lại, người đi tới. Khi vào cua, cạnh lưỡi cung cấp lực hướng tâm. Người mới trượt hay đặt lưỡi thẳng đứng, không dùng cạnh, nên không đạp được và không rẽ được, chỉ biết "đi bộ" trên băng.
Đường cong khi trượt trên một cạnh
Một điều thú vị: khi người trượt nghiêng chân, chỉ trượt trên một cạnh, lưỡi tự đi theo đường cong. Vì lưỡi có độ cong dọc (rocker) và vì cạnh nghiêng cắm vào băng, đường đi tự nhiên là một cung tròn. Nghiêng càng nhiều, cung càng hẹp. Các hình trên băng trong trượt băng nghệ thuật cổ điển — vòng số 8, các "figure" mà môn này mang tên — đều được vẽ bằng việc giữ một cạnh lưỡi ổn định.
Từ năm 1990, phần thi "compulsory figures" (vẽ hình bắt buộc trên băng) bị bỏ khỏi các giải quốc tế, nhưng kỹ năng điều khiển cạnh lưỡi vẫn là nền tảng của mọi động tác.
Ba loại giày, ba kiểu lưỡi
| Loại giày | Lưỡi | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Trượt băng nghệ thuật | Dày khoảng 4 mm, có răng cưa mũi, độ cong dọc vừa phải | Linh hoạt, xoay tốt, nhảy được |
| Khúc côn cầu | Ngắn hơn, cong dọc nhiều hơn ở hai đầu, không răng cưa | Đổi hướng và dừng gấp nhanh, cơ động |
| Tốc độ | Rất dài, rất mỏng, gần như thẳng; đường băng ngắn thì lưỡi uốn cong nhẹ sang trái và lệch vị trí để vào cua | Lướt xa, ổn định ở tốc độ cao |
| Giày thuê ở sân giải trí | Thường là kiểu khúc côn cầu hoặc nghệ thuật cơ bản | Dễ dùng cho người mới |
Mài lưỡi và giữ lưỡi
- Mài lưỡi: dùng đá mài tròn để tạo lại rãnh lõm và cạnh sắc. Người trượt thường xuyên cần mài định kỳ sau một số giờ trượt nhất định. Độ sâu rãnh chọn theo cân nặng, môn trượt và sở thích: rãnh sâu bám mạnh nhưng lướt kém hơn và dễ "vấp"; rãnh nông lướt tốt hơn nhưng bám kém.
- Bọc lưỡi khi đi trên nền cứng: dùng bọc cứng (guard) khi đi từ phòng thay đồ ra sân. Đi trên sàn bê tông, gạch làm cạnh lưỡi mẻ, cùn ngay.
- Lau khô sau khi trượt: lưỡi thép bị gỉ nếu để ẩm. Lau khô, tháo bọc cứng ra, dùng bọc vải thấm hút khi cất giày.
- Kiểm tra cạnh: hai cạnh phải cao bằng nhau; lệch thì giày bị kéo về một bên.
Lưỡi giày và an toàn
Lưỡi giày trượt băng sắc như dao. Ở sân trượt, nguy cơ đứt tay thường xảy ra khi người ngã và người khác trượt qua tay đang chống trên băng. Vì vậy nhiều sân khuyến khích người mới và trẻ em đeo găng tay, và dạy cách ngã: co tay sát người, không dang tay xoè ra trên băng khi đông người. Ở đường băng ngắn, vận động viên mặc đồ chống cắt (bài về trượt băng tốc độ).
Góc nhìn hôm nay: tự cảm nhận hai cạnh
- Ở sân trượt băng, đứng yên trên hai chân, nghiêng cổ chân vào trong: cảm nhận cạnh trong cắn vào băng. Nghiêng ra ngoài: cạnh ngoài.
- Thử lướt trên một chân với lưỡi thẳng đứng, rồi nghiêng nhẹ: chân bắt đầu đi theo cung tròn.
- Sau buổi trượt, nhìn mặt băng: có thể thấy các vết rãnh mảnh do cạnh lưỡi để lại, nhất là ở chỗ người trượt đạp đi và dừng lại.
- Lật giày lên, đặt một đồng xu ngang qua lưỡi: đồng xu nằm trên hai cạnh, khe nhỏ bên dưới chính là rãnh lõm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lưỡi giày trượt băng có hai cạnh?
Vì mặt dưới lưỡi được mài lõm thành rãnh cong, để lại hai mép sắc ở hai bên. Hai cạnh này cắn vào băng khi người trượt nghiêng chân, cho phép đạp ngang, đổi hướng và vào cua mà không trượt ngang.
Lưỡi giày trượt băng dày bao nhiêu?
Lưỡi giày trượt băng nghệ thuật dày khoảng 4 mm. Lưỡi giày trượt băng tốc độ mỏng hơn nhiều, khoảng 1 đến 1,4 mm, và dài tới khoảng 40 đến 45 cm.
Vì sao trượt băng đẩy được người đi mà không trượt ngang?
Lưỡi giày trơn theo chiều dọc vì ma sát trượt rất nhỏ, nhưng khi nghiêng, cạnh lưỡi cắm vào băng tạo rãnh nhỏ chặn chuyển động ngang. Người trượt đạp chéo ra sau, băng đẩy ngược lại đưa người về trước.
Bao lâu thì phải mài lưỡi giày trượt băng?
Tuỳ tần suất và mặt băng, người trượt thường xuyên thường mài sau một số giờ trượt nhất định hoặc khi thấy giày bám kém, dễ trượt ngang. Đi trên nền cứng không có bọc lưỡi làm cạnh cùn rất nhanh.
Răng cưa ở mũi giày trượt băng để làm gì?
Răng cưa mũi trên giày trượt băng nghệ thuật dùng để cắm vào băng khi giậm nhảy các bước như toe loop, flip, Lutz và khi thực hiện một số động tác xoay. Giày khúc côn cầu và trượt băng tốc độ không có răng cưa.