Curling là môn thể thao trong đó hai đội lần lượt đẩy những hòn đá granit nặng khoảng 18–20 kg trượt trên mặt băng dài khoảng 45 m, cố đưa đá dừng gần tâm vòng đích nhất. Đồng đội dùng chổi chà mặt băng phía trước hòn đá để nó đi xa hơn và ít cong hơn. Hòn đá được thả kèm một chút xoay nên đi theo đường cong — "curl", nguồn gốc tên môn. Vì sao đá xoay chậm lại cong theo hướng đó vẫn là một câu hỏi vật lý mà các nhà khoa học còn tranh luận.
Luật chơi cơ bản
- Mỗi đội có bốn người, mỗi người đẩy hai hòn đá trong một "end" (hiệp nhỏ), xen kẽ với đối phương. Mỗi end có tổng cộng 16 hòn đá.
- Đích là một vòng tròn đồng tâm gọi là "house" ở cuối đường băng, tâm gọi là "button".
- Hết end, đội có đá gần tâm nhất ghi điểm: mỗi hòn đá của đội đó nằm gần tâm hơn hòn gần nhất của đối phương được một điểm. Chỉ một đội ghi điểm trong mỗi end.
- Trận đấu thường có 8 hoặc 10 end.
- Chiến thuật quan trọng: đặt đá chắn (guard), đẩy văng đá đối phương (takeout), đưa đá vào sau đá chắn (draw).
Vì đòi hỏi tính toán nhiều nước đi trước và đọc đường băng, curling hay được gọi vui là "cờ trên băng".
Hòn đá: granit từ một hòn đảo Scotland
Hòn đá curling theo quy định nặng khoảng 17,24–19,96 kg (38–44 pound), làm bằng granit. Phần lớn đá thi đấu chính thức trên thế giới được làm từ granit của hòn đảo nhỏ Ailsa Craig ngoài khơi Scotland, cùng với một mỏ đá ở xứ Wales. Loại granit này có cấu trúc hạt mịn, ít hút nước, chịu được va đập và nhiệt độ lạnh mà không nứt.
Đáy hòn đá không phẳng: chỉ có một vành hẹp hình nhẫn, rộng khoảng 6–8 mm, đường kính khoảng 12–13 cm, tiếp xúc với băng. Diện tích tiếp xúc nhỏ giúp giảm ma sát và tạo ra hiệu ứng cong.
Mặt băng có "hạt": pebble
Khác với sân trượt băng phẳng nhẵn, mặt băng curling được rắc những giọt nước nhỏ trước mỗi trận. Các giọt nước đông lại thành vô số hạt băng nhỏ li ti gọi là pebble. Hòn đá trượt trên đỉnh các hạt pebble chứ không trên mặt băng phẳng, giảm diện tích tiếp xúc, giảm ma sát. Không có pebble, hòn đá 20 kg sẽ dừng lại sau vài mét.
Khi trận đấu diễn ra, pebble mòn dần, đường đi của đá thay đổi. Đội giỏi phải liên tục "đọc" băng.
Chà băng: vật lý của những cây chổi
Hai đồng đội cầm chổi đi theo hòn đá, chà mạnh mặt băng phía trước nó. Chà băng có hai tác dụng:
- Đá đi xa hơn: chà làm băng ấm lên một chút và làm nhẵn đỉnh các hạt pebble, giảm ma sát. Theo các phép đo của Liên đoàn Curling Thế giới và các nhà nghiên cứu, chà mạnh có thể làm hòn đá đi xa thêm vài mét.
- Đá ít cong hơn: ma sát giảm làm hiệu ứng cong yếu đi, đá đi thẳng hơn.
Vì vậy, người đẩy đá thường cố ý đẩy hơi nhẹ, để đồng đội có thể "kéo dài" đường đi bằng chổi nếu cần. Đá đẩy quá mạnh thì chổi không thể làm chậm lại — chà chỉ làm đá đi xa hơn, không bao giờ ngắn hơn.
Năm 2016, cộng đồng curling tranh cãi về loại chổi có lớp vải mới làm thay đổi đường đi của đá quá nhiều, gần như "lái" được hòn đá. Liên đoàn Curling Thế giới sau đó ban hành quy định thống nhất về vật liệu đầu chổi.
Câu đố vật lý: vì sao đá curling cong
Hòn đá được thả với một vòng xoay chậm, thường chỉ hai đến bốn vòng trong suốt quãng đường. Nó cong về cùng hướng với chiều xoay — xoay theo chiều kim đồng hồ (nhìn từ trên) thì cong sang phải. Nghe có vẻ hợp lý, nhưng thật ra rất lạ.
Thử với một chiếc cốc úp ngược trượt trên mặt bàn: nếu bạn xoay nó theo chiều kim đồng hồ, nó cong sang trái. Lý do: phần trước của cốc ép xuống mạnh hơn khi trượt, ma sát ở phía trước lớn hơn, đẩy cốc lệch theo hướng ngược chiều xoay. Đá curling lại làm điều ngược lại.
Các giả thuyết chính:
| Giả thuyết | Ý chính |
|---|---|
| Ma sát bất đối xứng trước sau | Phía trước hòn đá làm ấm băng, để lại lớp nước mỏng, nên phía sau trượt trên băng trơn hơn; khác biệt ma sát trước sau làm đá cong (mô hình của Mark Shegelski và cộng sự, thập niên 2000) |
| Vết xước và mảnh băng | Mép trước của vành đá cào lên các hạt pebble, tạo vết xước; mép sau "vấp" vào các vết xước ấy và bị lái theo (nghiên cứu ở Đại học Uppsala, Thuỵ Điển, khoảng năm 2013–2016) |
| Xoay quanh điểm tựa | Hòn đá tạm thời xoay quanh một điểm tiếp xúc ở phía trước rồi trượt tiếp, lặp lại nhiều lần (mô hình "pivot-slide" do một số nhóm nghiên cứu đề xuất trong những năm gần đây) |
Tính tới nay chưa có giả thuyết nào được chấp nhận hoàn toàn. Một môn thể thao có từ thế kỷ 16 vẫn còn giấu một bí ẩn vật lý.
Lịch sử
- Curling bắt nguồn từ Scotland. Một hòn đá curling có khắc năm 1511 được tìm thấy ở Dunblane, được coi là một trong những bằng chứng sớm nhất.
- Bức tranh nổi tiếng của danh hoạ Pieter Bruegel người Hà Lan vẽ năm 1565 cho thấy người dân chơi một môn gần giống curling trên ao đóng băng.
- Năm 1838, Câu lạc bộ Curling Hoàng gia Caledonian được thành lập ở Edinburgh, đặt ra luật thống nhất.
- Curling có ở Thế vận hội mùa đông đầu tiên năm 1924 (sau này mới được công nhận chính thức là nội dung tranh huy chương), rồi trở thành môn chính thức từ năm 1998 tại Nagano.
- Canada là cường quốc curling lớn nhất, với hàng trăm nghìn người chơi và hàng nghìn câu lạc bộ.
Góc nhìn hôm nay: tự làm thí nghiệm cốc trượt
- Úp ngược một cốc nhựa hoặc cốc thuỷ tinh dày lên mặt bàn trơn (kính, gỗ bóng).
- Đẩy cốc trượt đồng thời xoay nhẹ theo chiều kim đồng hồ: quan sát cốc cong sang hướng nào.
- So với hòn đá curling: đá curling xoay chiều kim đồng hồ thì cong sang phải.
Sự khác biệt này cho thấy băng không phải mặt bàn thường: cơ chế nào đó độc đáo của băng (nhiệt, nước, vết xước) đã đảo ngược kết quả. Muốn xem curling, Liên đoàn Curling Thế giới (World Curling) có kênh phát lại các trận đấu lớn.
Câu hỏi thường gặp
Curling chơi như thế nào?
Hai đội mỗi đội bốn người lần lượt đẩy đá granit trượt trên băng dài khoảng 45 m về phía vòng đích. Hết mỗi end, đội có đá gần tâm nhất ghi điểm cho mỗi hòn đá gần tâm hơn hòn gần nhất của đối phương. Trận đấu thường 8 hoặc 10 end.
Vì sao vận động viên curling chà băng?
Chà băng làm băng ấm lên một chút và làm nhẵn các hạt băng pebble, giảm ma sát. Nhờ đó hòn đá đi xa hơn vài mét và ít cong hơn. Chà chỉ làm đá đi xa hơn chứ không làm nó dừng sớm hơn.
Đá curling nặng bao nhiêu?
Theo quy định, đá curling nặng khoảng 17,24 đến 19,96 kg, làm bằng granit. Phần lớn đá thi đấu chính thức làm từ granit đảo Ailsa Craig ở Scotland và một mỏ đá ở xứ Wales.
Vì sao đá curling đi theo đường cong?
Hòn đá được thả kèm vòng xoay chậm và cong theo chiều xoay. Cơ chế chính xác vẫn còn tranh luận: có giả thuyết về ma sát bất đối xứng trước sau, về vết xước trên hạt băng, và về chuyển động xoay quanh điểm tựa.
Pebble trong curling là gì?
Là những hạt băng nhỏ li ti tạo ra bằng cách rắc giọt nước lên mặt băng trước trận. Hòn đá trượt trên đỉnh các hạt này nên diện tích tiếp xúc và ma sát giảm, giúp đá trượt xa.