Trượt băng nghệ thuật chấm điểm bằng hai phần cộng lại: điểm kỹ thuật cho từng động tác (nhảy, xoay, chuỗi bước) và điểm các thành phần trình diễn (kỹ năng trượt, biên đạo, thể hiện âm nhạc). Có sáu kiểu nhảy chính, phân biệt bằng cách vận động viên giậm nhảy: Axel, Lutz, flip, loop, Salchow và toe loop. Bước nhảy càng nhiều vòng, điểm cơ bản càng cao; trọng tài cộng hoặc trừ thêm theo chất lượng thực hiện. Hệ thống điểm hiện nay của Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) được áp dụng từ năm 2004.
Bốn nội dung thi đấu
- Đơn nam và đơn nữ.
- Đôi: một nam một nữ, có các động tác nâng, ném người lên không, xoay chết (death spiral).
- Khiêu vũ trên băng (ice dance): gần với khiêu vũ thể thao, nhấn mạnh bước trượt và nhịp điệu, không có các bước nhảy nhiều vòng hay ném người.
Ở Thế vận hội còn có nội dung đồng đội, gộp điểm các nội dung của mỗi quốc gia. Mỗi nội dung đơn và đôi gồm hai bài: bài ngắn (short program) với các động tác bắt buộc, và bài tự do (free skate) dài hơn, cho phép tự chọn động tác.
Sáu kiểu nhảy: nhận ra bằng cú giậm
Mọi bước nhảy đều kết thúc giống nhau: tiếp băng bằng một chân, trượt lùi trên cạnh ngoài của lưỡi giày. Khác biệt nằm ở lúc cất cánh.
| Bước nhảy | Cách giậm nhảy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Toe loop | Trượt lùi, cắm mũi răng cưa của chân kia vào băng để bật lên | Thường được coi là dễ nhất |
| Salchow | Trượt lùi trên cạnh trong, vung chân tự do để bật lên, không dùng mũi răng cưa | Mang tên Ulrich Salchow (Thuỵ Điển) |
| Loop | Trượt lùi trên cạnh ngoài, bật lên từ chính chân sẽ tiếp băng | |
| Flip | Trượt lùi trên cạnh trong, cắm mũi răng cưa chân kia | |
| Lutz | Trượt lùi trên cạnh ngoài, cắm mũi răng cưa chân kia, xoay ngược chiều đường cong đang trượt | Mang tên Alois Lutz (Áo); khó vì xoay ngược chiều |
| Axel | Duy nhất cất cánh khi đang trượt tiến về trước, nên luôn thêm nửa vòng | Mang tên Axel Paulsen (Na Uy), lần đầu thực hiện năm 1882; được coi là khó nhất |
Vì Axel bắt đầu bằng trượt tiến và kết thúc bằng trượt lùi, một "Axel ba vòng" thật ra là 3,5 vòng trên không. Năm 2022, vận động viên Mỹ Ilia Malinin trở thành người đầu tiên tiếp băng thành công Axel bốn vòng (4,5 vòng) trong thi đấu chính thức được ISU công nhận.
Vật lý của một cú nhảy nhiều vòng
Thời gian bay của một bước nhảy thường chỉ khoảng 0,6–0,7 giây. Trong thời gian ngắn ấy, vận động viên phải quay ba hoặc bốn vòng, tức tốc độ quay trên không có thể vượt 5–6 vòng mỗi giây. Như bài về người trượt băng thu tay đã giải thích, bí quyết là bảo toàn mô men động lượng: tạo đủ mô men động lượng khi giậm nhảy, rồi thu tay chân sát người để giảm mô men quán tính và quay nhanh nhất, cuối cùng mở ra để tiếp băng.
Độ cao bước nhảy không quá lớn — thường chỉ khoảng nửa mét. Muốn bay lâu hơn 0,1 giây, cần nhảy cao hơn đáng kể (thời gian bay tỉ lệ với căn bậc hai độ cao), điều rất khó. Vì vậy, khác biệt giữa người nhảy được ba vòng và bốn vòng chủ yếu nằm ở việc quay nhanh hơn, thu người gọn hơn.
Hệ thống chấm điểm ISU
Sau tranh cãi chấm điểm ở nội dung đôi tại Thế vận hội mùa đông Salt Lake City năm 2002, ISU thay hệ thống thang điểm 6,0 truyền thống bằng Hệ thống Chấm điểm ISU (ISU Judging System), áp dụng từ mùa giải 2004–2005.
Điểm kỹ thuật (TES)
- Mỗi động tác có một điểm cơ bản (base value) theo bảng giá trị của ISU. Ví dụ, nhảy bốn vòng có điểm cơ bản cao hơn hẳn nhảy ba vòng; Axel cao hơn các bước nhảy khác cùng số vòng.
- Một nhóm kỹ thuật viên xác định chính xác động tác gì đã được thực hiện và ở mức độ nào (ví dụ bước nhảy có bị thiếu vòng không).
- Các trọng tài cho điểm chất lượng thực hiện (GOE) từ −5 đến +5 cho từng động tác, dựa trên độ cao, độ xa, tốc độ, độ sạch khi tiếp băng, sự hoà hợp với nhạc. GOE được quy đổi thành phần trăm của điểm cơ bản cộng hoặc trừ vào.
- Các bước nhảy thực hiện ở nửa sau bài thi được thưởng thêm điểm cơ bản (theo quy định từng mùa), khuyến khích vận động viên không dồn hết động tác khó vào đầu bài.
Điểm thành phần trình diễn (PCS)
Trọng tài chấm các thành phần như kỹ năng trượt, biên đạo (composition), trình diễn và thể hiện âm nhạc theo thang điểm 0,25–10, nhân với hệ số. Số thành phần đã được ISU điều chỉnh qua các mùa giải.
Trừ điểm
Ngã, quá thời gian, trang phục hay đạo cụ rơi xuống băng, động tác bị cấm đều bị trừ điểm.
Để giảm thiên lệch, điểm cao nhất và thấp nhất của các trọng tài cho mỗi động tác bị loại bỏ trước khi tính trung bình.
Các động tác khác ngoài nhảy
- Xoay (spin): xoay tại chỗ trên một chân, các kiểu như xoay đứng, xoay ngồi, xoay "con lạc đà" (người nằm ngang), xoay Biellmann (kéo chân sau lên cao qua đầu). Điểm tính theo độ khó, số vòng, số lần đổi tư thế.
- Chuỗi bước (step sequence): những bước trượt phức tạp trên khắp mặt băng, đổi cạnh lưỡi, đổi hướng liên tục.
- Chuỗi vũ đạo (choreographic sequence): phần thể hiện tự do, đánh giá tính nghệ thuật.
- Với đôi: nâng người, ném người nhảy (người nam ném người nữ lên để cô thực hiện bước nhảy), nhảy xoắn, xoay chết.
Góc nhìn hôm nay: xem trượt băng hiểu hơn
- Nhìn chân giậm trước khi nhảy: trượt tiến là Axel, có cắm răng cưa là toe loop, flip hoặc Lutz.
- Đếm vòng quay trên không, chú ý lúc tiếp băng: chân tiếp băng có xoay thêm trên băng không (dấu hiệu thiếu vòng).
- Xem bảng điểm chi tiết (protocol) mà ISU công bố sau mỗi giải: liệt kê từng động tác, điểm cơ bản, GOE của từng trọng tài.
- Muốn thử trượt băng, các sân trượt trong trung tâm thương mại ở Hà Nội, TP.HCM có lớp học cơ bản; bài về lần đầu đi trượt băng có lời khuyên cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Trượt băng nghệ thuật chấm điểm như thế nào?
Điểm gồm hai phần: điểm kỹ thuật tính từ điểm cơ bản của từng động tác cộng điểm chất lượng thực hiện từ −5 đến +5 do trọng tài cho; và điểm thành phần trình diễn chấm kỹ năng trượt, biên đạo, thể hiện âm nhạc. Ngã và lỗi khác bị trừ điểm.
Có mấy loại bước nhảy trong trượt băng nghệ thuật?
Có sáu loại chính: Axel, Lutz, flip, loop, Salchow và toe loop. Chúng phân biệt bằng cách giậm nhảy, như trượt tiến hay lùi, cạnh trong hay cạnh ngoài, có cắm mũi răng cưa hay không.
Vì sao Axel là bước nhảy khó nhất?
Vì Axel là bước nhảy duy nhất cất cánh khi đang trượt tiến về trước, nên phải quay thêm nửa vòng so với các bước nhảy khác. Axel ba vòng thực chất là 3,5 vòng, Axel bốn vòng là 4,5 vòng trên không.
Ai thực hiện Axel bốn vòng đầu tiên?
Vận động viên Mỹ Ilia Malinin là người đầu tiên tiếp băng thành công Axel bốn vòng trong thi đấu chính thức được ISU công nhận, vào năm 2022.
Vì sao trượt băng bỏ thang điểm 6,0?
Sau tranh cãi chấm điểm ở nội dung đôi tại Thế vận hội mùa đông Salt Lake City năm 2002, ISU thay thang điểm 6,0 bằng hệ thống chấm điểm mới tính điểm từng động tác, áp dụng từ mùa giải 2004–2005, để minh bạch hơn.