Khúc côn cầu trên băng là môn đồng đội trong đó hai đội, mỗi đội sáu người trên sân (năm cầu thủ và một thủ môn), dùng gậy đánh một quả bóng dẹt bằng cao su gọi là puck vào khung thành đối phương. Đây là môn đồng đội nhanh nhất thế giới: cầu thủ trượt tới khoảng 40 km/h, puck bay có thể vượt 160 km/h. Mặt băng gần như không ma sát khiến puck trượt rất xa, và va chạm giữa các cầu thủ là một phần của trận đấu. Môn này đặc biệt phổ biến ở Canada, Mỹ, Nga, các nước Bắc Âu và Trung Âu.
Sân, puck và gậy
| Thành phần | Thông số |
|---|---|
| Sân theo chuẩn Bắc Mỹ (NHL) | khoảng 61 × 26 m, góc bo tròn, bao quanh bởi thành gỗ và kính bảo vệ |
| Sân theo chuẩn quốc tế (IIHF) | khoảng 60 × 26–30 m |
| Puck | Cao su lưu hoá màu đen, đường kính khoảng 7,6 cm, dày khoảng 2,5 cm, nặng khoảng 156–170 g |
| Gậy | Dài, lưỡi cong, nay thường làm bằng sợi carbon composite |
| Thời gian | Ba hiệp, mỗi hiệp 20 phút thời gian thực (đồng hồ dừng khi bóng chết) |
Một chi tiết thú vị: puck được làm lạnh trong tủ đông trước trận đấu. Cao su lạnh cứng hơn, ít nảy hơn, trượt trên băng mượt hơn. Trong trận, trọng tài thay puck nhiều lần khi puck ấm lên.
Vật lý của puck trên băng
Trượt xa vì ma sát rất nhỏ
Puck cao su trên băng có hệ số ma sát khá nhỏ. Một đường chuyền dài đẩy puck trượt hết chiều dài sân trong vài giây mà gần như không chậm lại bao nhiêu. Đây là định luật I Newton dưới dạng gần như thuần khiết nhất trong thể thao: một khi đã được đánh đi, puck giữ vận tốc cho tới khi va vào gậy, thành sân hay người.
Cú đánh mạnh: gậy là lò xo
Trong cú đánh mạnh nhất (slap shot), cầu thủ vung gậy lên cao rồi đánh xuống, lưỡi gậy chạm băng ngay trước puck. Gậy bị uốn cong mạnh như một cây cung, tích năng lượng đàn hồi; khi lưỡi gậy chạm puck, gậy duỗi thẳng trở lại, cộng thêm năng lượng vào cú đánh. Video quay chậm cho thấy gậy cong rõ rệt trong khoảnh khắc này.
Cú slap shot nhanh nhất từng được đo trong một cuộc thi kỹ năng của giải NHL là của Zdeno Chara (Slovakia) năm 2012: khoảng 175 km/h (108,8 dặm/giờ). Ở tốc độ này, puck đi từ vạch xanh tới khung thành trong chưa tới một phần ba giây — thủ môn phải đoán trước nhiều hơn là phản xạ.
Va chạm với thành sân
Puck và cầu thủ dội ra từ thành sân theo quy luật phản xạ gần đúng, nhưng thành gỗ và kính có độ đàn hồi riêng. Cầu thủ giỏi dùng thành sân như "người đồng đội" để chuyền bóng vòng qua đối phương — giống cú đánh băng trong bi-a.
Va chạm giữa cầu thủ: động lượng trên băng
Trong khúc côn cầu nam ở nhiều giải, chèn người (body checking) hợp lệ là một phần của trận đấu: dùng vai, hông va vào đối thủ đang giữ puck để giành puck. Hai cầu thủ nặng khoảng 90 kg trượt vào nhau ở 30 km/h mang động lượng lớn; vì băng trơn, người bị va có thể văng xa vào thành sân.
Vì vậy, cầu thủ mặc nhiều lớp bảo hộ: mũ có kính che hoặc lưới, bảo vệ vai, khuỷu tay, ống chân, găng tay dày, quần đệm. Thủ môn có bộ bảo hộ đồ sộ nhất. Các liên đoàn đã thắt chặt luật về va chạm vào đầu và va chạm từ phía sau để giảm chấn thương não. Ở khúc côn cầu nữ và các giải trẻ, chèn người thường bị cấm.
Lịch sử ngắn
- Nguồn gốc: các môn đánh bóng bằng gậy trên băng có từ lâu ở châu Âu. Khúc côn cầu hiện đại phát triển ở Canada vào thế kỷ 19.
- Năm 1875: trận đấu trong nhà đầu tiên được ghi nhận ở Montreal (Canada), với luật lệ và quả puck dẹt thay cho bóng tròn để không bay vào khán giả.
- Năm 1893: Cúp Stanley ra đời, ngày nay là chiếc cúp của giải NHL, một trong những chiếc cúp lâu đời nhất của thể thao chuyên nghiệp Bắc Mỹ.
- Năm 1908: Liên đoàn Khúc côn cầu trên băng Quốc tế (IIHF) thành lập.
- Năm 1920: khúc côn cầu có mặt ở Thế vận hội mùa hè Antwerp, sau đó thuộc Thế vận hội mùa đông từ năm 1924. Khúc côn cầu nữ vào Thế vận hội năm 1998.
Khúc côn cầu ở Đông Nam Á và Việt Nam
Ở Đông Nam Á, khúc côn cầu trên băng được chơi ở các sân trong nhà tại Thái Lan, Malaysia, Singapore, Philippines, Indonesia và một số trung tâm thương mại lớn ở Việt Nam. Đại hội Thể thao Đông Nam Á năm 2017 tại Kuala Lumpur (Malaysia) lần đầu đưa khúc côn cầu trên băng vào thi đấu. Ở Việt Nam, môn này còn mới, chủ yếu được chơi bởi cộng đồng người yêu thích và một số câu lạc bộ ở Hà Nội, TP.HCM.
Góc nhìn hôm nay: xem khúc côn cầu bằng mắt vật lý
- Để ý cầu thủ không bao giờ đứng yên — họ liên tục trượt, vì từ đứng yên tăng tốc mất thời gian (quán tính).
- Nhìn cú slap shot quay chậm: gậy cong như cây cung trước khi chạm puck.
- Chú ý puck dội thành sân và cách cầu thủ dùng góc dội để chuyền.
- Thử trên sân trượt băng: nhiều sân có buổi chơi khúc côn cầu cho người mới, luôn đội mũ bảo hộ và đeo găng.
Câu hỏi thường gặp
Khúc côn cầu trên băng chơi như thế nào?
Hai đội mỗi đội sáu người trên sân, gồm năm cầu thủ và một thủ môn, dùng gậy đánh quả puck cao su dẹt vào khung thành đối phương. Trận đấu gồm ba hiệp, mỗi hiệp 20 phút thời gian thực, đội ghi nhiều bàn hơn thắng.
Vì sao puck được để lạnh trước trận?
Cao su lạnh cứng hơn, ít nảy hơn và trượt trên băng mượt hơn. Vì vậy puck được làm lạnh trong tủ đông trước trận và được thay nhiều lần trong trận khi ấm lên.
Cú đánh puck nhanh nhất là bao nhiêu?
Cú slap shot nhanh nhất được đo trong cuộc thi kỹ năng của NHL thuộc về Zdeno Chara năm 2012, khoảng 175 km/h. Ở tốc độ này puck tới khung thành trong chưa đầy một phần ba giây.
Vì sao gậy khúc côn cầu cong khi đánh mạnh?
Trong cú slap shot, lưỡi gậy chạm băng trước puck nên gậy bị uốn cong và tích năng lượng đàn hồi như cây cung. Khi chạm puck, gậy duỗi thẳng lại, cộng thêm năng lượng làm puck bay nhanh hơn.
Khúc côn cầu trên băng có ở Việt Nam không?
Có, nhưng còn mới. Môn này được chơi ở một số sân băng trong trung tâm thương mại lớn ở Hà Nội, TP.HCM bởi các câu lạc bộ và người yêu thích. Ở Đông Nam Á, Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2017 lần đầu có khúc côn cầu trên băng.