Trượt băng có lịch sử ít nhất khoảng năm nghìn năm: những đôi "giày trượt" sớm nhất làm bằng xương ống chân của ngựa, bò, buộc vào giày bằng dây da, được tìm thấy ở vùng Bắc Âu. Người Hà Lan thời trung cổ gắn lưỡi sắt vào giày gỗ, biến trượt băng thành cách đi lại trên kênh đào mùa đông. Thế kỷ 19, sân băng nhân tạo đầu tiên ra đời ở London, và trượt băng nghệ thuật xuất hiện ở Thế vận hội từ năm 1908 — trước cả khi có Thế vận hội mùa đông.
Giày trượt bằng xương
Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều "giày trượt xương" ở Scandinavia, Hà Lan, Anh, Hungary, Nga. Chúng làm từ xương ống chân hoặc xương bàn chân của ngựa, bò, được mài phẳng mặt dưới, đục lỗ ở hai đầu để buộc dây da vào chân. Người trượt thường dùng một cây gậy để đẩy người đi, vì xương không có cạnh sắc để đạp ngang như lưỡi thép.
Năm 2008, hai nhà nghiên cứu Federico Formenti (Đại học Oxford) và Alberto Minetti (Đại học Milan) công bố nghiên cứu trên tạp chí Biological Journal of the Linnean Society: họ làm lại giày trượt xương theo mẫu cổ và đo tốc độ, năng lượng tiêu tốn. Họ cho rằng trượt băng có thể đã xuất hiện ở Phần Lan khoảng năm 3000 trước Công nguyên, nơi có rất nhiều hồ — đi trượt trên mặt hồ đóng băng giúp tiết kiệm đáng kể năng lượng so với đi bộ vòng quanh hồ trong mùa đông.
Đây là ví dụ đầu tiên của việc con người dùng ma sát thấp của băng để đi lại hiệu quả hơn.
Người Hà Lan và lưỡi sắt
Vào khoảng thế kỷ 13–14, ở vùng đất thấp (Hà Lan, Bỉ ngày nay), người ta bắt đầu gắn một thanh sắt hẹp vào đế gỗ. Lưỡi sắt có cạnh, cho phép đạp chéo sang bên để đẩy người đi mà không cần gậy — kỹ thuật "Dutch roll" (cú lướt kiểu Hà Lan). Mạng lưới kênh đào dày đặc đóng băng vào mùa đông trở thành những "xa lộ" nối các làng, thị trấn.
Tranh của các danh hoạ Hà Lan thế kỷ 16–17, như Pieter Bruegel và Hendrick Avercamp, vẽ rất nhiều cảnh người dân trượt băng trên kênh, ao, sông đóng băng: người lớn trẻ em, giàu nghèo, có cả những người ngã.
Thánh Lidwina ở Schiedam (Hà Lan) bị ngã khi trượt băng năm 1396 và bị thương nặng; về sau bà được coi là thánh bảo hộ của người trượt băng. Một bức tranh khắc gỗ in năm 1498 vẽ cảnh bà ngã được coi là một trong những hình ảnh trượt băng in sớm nhất.
Truyền thống ấy kéo dài tới hôm nay qua cuộc đua Elfstedentocht — "chuyến đi mười một thành phố" — dài khoảng 200 km trên kênh ở tỉnh Friesland, chỉ được tổ chức khi băng đủ dày trên toàn tuyến. Lần gần nhất cuộc đua diễn ra là năm 1997.
Thế kỷ 18–19: từ phương tiện thành nghệ thuật
- Năm 1742: câu lạc bộ trượt băng được cho là đầu tiên trên thế giới thành lập ở Edinburgh (Scotland).
- Năm 1772: Robert Jones, một sĩ quan pháo binh Anh, xuất bản A Treatise on Skating, được coi là cuốn sách hướng dẫn trượt băng đầu tiên, mô tả các hình vẽ trên băng.
- Thập niên 1850: lưỡi giày bằng thép, gắn cố định vào giày bằng ốc vít, thay cho lưỡi buộc dây, giúp người trượt điều khiển chính xác hơn.
- Thập niên 1860: vận động viên Mỹ Jackson Haines kết hợp trượt băng với múa ba lê và âm nhạc, biểu diễn khắp châu Âu, đặc biệt ở Vienna. Ông được coi là cha đẻ của trượt băng nghệ thuật hiện đại.
- Năm 1876: John Gamgee mở "Glaciarium" ở London, sân băng nhân tạo đầu tiên, dùng ống dẫn hỗn hợp chất làm lạnh dưới sàn. Từ đây, trượt băng không còn phụ thuộc vào thời tiết.
- Năm 1892: Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) được thành lập ở Scheveningen (Hà Lan), một trong những liên đoàn thể thao quốc tế lâu đời nhất.
Trượt băng vào Thế vận hội
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1908 | Trượt băng nghệ thuật có mặt ở Thế vận hội mùa hè London, thi đấu vào tháng 10 |
| 1920 | Trượt băng nghệ thuật và khúc côn cầu ở Thế vận hội mùa hè Antwerp |
| 1924 | Thế vận hội mùa đông đầu tiên tại Chamonix (Pháp), có trượt băng nghệ thuật, tốc độ, khúc côn cầu |
| 1928–1936 | Sonja Henie (Na Uy) giành ba huy chương vàng Olympic liên tiếp ở nội dung đơn nữ, sau đó trở thành ngôi sao điện ảnh Hollywood, làm trượt băng nổi tiếng toàn thế giới |
| 1976 | Khiêu vũ trên băng trở thành nội dung Olympic |
| 1992 | Trượt băng tốc độ đường ngắn trở thành nội dung chính thức |
Chiếc máy làm phẳng băng
Trước năm 1949, làm phẳng mặt băng sau mỗi buổi trượt là việc của nhiều người: cạo băng, quét vụn, tưới nước, chờ đông, mất hơn một giờ. Năm 1949, Frank Zamboni, chủ một sân băng ở California (Mỹ), chế tạo chiếc xe làm phẳng băng: cạo một lớp mỏng mặt băng, hút vụn băng, rửa bề mặt rồi rải một lớp nước nóng mỏng. Nước nóng làm tan nhẹ mặt băng cũ, đông lại liền mạch thành mặt phẳng nhẵn chỉ trong vài phút. Ngày nay, tên Zamboni gần như thành danh từ chung chỉ loại xe này.
Vì sao dùng nước nóng chứ không phải nước lạnh? Nước nóng làm tan nhẹ bề mặt băng cũ, nên lớp nước mới "hàn" vào lớp dưới chắc hơn; nó cũng chứa ít khí hoà tan hơn, giúp băng trong và ít bọt.
Góc nhìn hôm nay: trượt băng ở xứ nóng
Nhờ phát minh sân băng nhân tạo năm 1876, ngày nay trượt băng có mặt cả ở những nơi chưa từng có mùa đông, như các trung tâm thương mại ở Việt Nam, Thái Lan, Singapore, Dubai. Một hoạt động từng là cách để người Phần Lan cổ đi lại qua hồ mùa đông, rồi là cách người Hà Lan đi chợ trên kênh, nay là môn thể thao và giải trí toàn cầu. Muốn tìm hiểu thêm, Bảo tàng Trượt băng Thế giới (World Figure Skating Museum) ở Colorado Springs (Mỹ) và trang lịch sử của ISU có nhiều tư liệu; tranh của Hendrick Avercamp ở Bảo tàng Rijksmuseum (Amsterdam) là cửa sổ đẹp nhìn về trượt băng thế kỷ 17.
Câu hỏi thường gặp
Trượt băng có từ bao giờ?
Trượt băng có ít nhất khoảng năm nghìn năm. Giày trượt làm bằng xương động vật được tìm thấy ở nhiều nơi Bắc Âu, và một nghiên cứu năm 2008 cho rằng trượt băng có thể đã xuất hiện ở Phần Lan khoảng năm 3000 trước Công nguyên.
Giày trượt băng bằng xương hoạt động thế nào?
Xương ống chân ngựa hoặc bò được mài phẳng mặt dưới và buộc vào chân bằng dây da. Vì xương không có cạnh sắc để đạp ngang, người trượt dùng gậy đẩy người đi trên mặt băng.
Sân băng nhân tạo đầu tiên ở đâu?
Sân băng nhân tạo đầu tiên là Glaciarium do John Gamgee mở ở London năm 1876, dùng ống dẫn chất làm lạnh dưới sàn. Từ đó trượt băng không còn phụ thuộc thời tiết.
Trượt băng nghệ thuật vào Olympic khi nào?
Trượt băng nghệ thuật có mặt ở Thế vận hội mùa hè London năm 1908, rồi Antwerp năm 1920, trước khi có Thế vận hội mùa đông đầu tiên ở Chamonix năm 1924.
Xe làm phẳng băng Zamboni hoạt động thế nào?
Xe cạo một lớp mỏng mặt băng, hút vụn, rửa bề mặt rồi rải lớp nước nóng mỏng. Nước nóng làm tan nhẹ mặt băng cũ và đông lại liền mạch, tạo mặt phẳng nhẵn trong vài phút. Frank Zamboni chế tạo chiếc đầu tiên năm 1949.