Phòng ngã trên sàn trơn dựa vào một nguyên tắc vật lý đơn giản: giữ ma sát giữa chân và sàn luôn đủ lớn, và có chỗ bám khi ma sát bất ngờ mất đi. Trong nhà, phòng tắm và bếp là hai nơi nguy hiểm nhất vì nước, xà phòng, dầu ăn làm hệ số ma sát của gạch giảm mạnh. Thảm chống trượt, tay vịn, dép đế cao su, sàn khô và đủ ánh sáng là những biện pháp rẻ mà hiệu quả, đặc biệt với người cao tuổi và trẻ nhỏ.
Ngã là chuyện lớn hơn ta nghĩ
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ngã là nguyên nhân thứ hai gây tử vong do chấn thương không chủ ý trên toàn cầu, sau tai nạn giao thông. WHO ước tính mỗi năm có khoảng 684.000 người chết do ngã, phần lớn ở các nước thu nhập thấp và trung bình, và người trên 60 tuổi là nhóm chịu hậu quả nặng nhất. Với người lớn tuổi, một cú ngã gãy cổ xương đùi có thể thay đổi hẳn cuộc sống của cả gia đình.
Trẻ nhỏ thì ngã thường xuyên khi tập đi, chạy nhảy. Phần lớn chỉ bầm nhẹ, nhưng ngã trên sàn cứng trơn, va vào cạnh bồn tắm, bậc cầu thang có thể gây chấn thương đầu.
Bài này chỉ nói về môi trường sống. Người hay chóng mặt, mất thăng bằng, đang dùng thuốc an thần hay thuốc huyết áp, hoặc từng ngã nhiều lần nên đi khám để bác sĩ đánh giá nguyên nhân.
Vật lý của một cú trượt chân
Mỗi bước đi có hai thời điểm nguy hiểm:
- Lúc gót chân đặt xuống: chân đang đi về phía trước, đặt xuống sàn tạo một lực ngang hướng về trước. Nếu lực ngang lớn hơn ma sát nghỉ tối đa μ·N, gót trượt về trước, người ngã ngửa ra sau. Đây là kiểu trượt ngã phổ biến nhất trên sàn ướt.
- Lúc mũi chân đẩy đi: chân sau đẩy ra sau, nếu trượt thì người chúi về trước.
Các nghiên cứu về dáng đi cho thấy một người đi bộ bình thường cần sàn có hệ số ma sát khoảng 0,2 trở lên ở thời điểm gót chạm đất. Sàn khô có hệ số ma sát cao hơn nhiều mức đó. Sàn gạch men bóng có nước xà phòng có thể rơi xuống dưới mức ấy, và đó là lúc ngã xảy ra.
Những nơi trong nhà dễ trượt ngã nhất
| Nơi | Nguy cơ | Biện pháp |
|---|---|---|
| Phòng tắm | Nước, xà phòng, sữa tắm trên gạch bóng | Thảm chống trượt có đế hút dính, tay vịn cạnh bồn cầu và khu tắm, ghế tắm cho người lớn tuổi |
| Bếp | Dầu ăn bắn, nước rơi khi rửa | Lau ngay khi đổ, thảm chống trượt trước bồn rửa |
| Cầu thang | Mép bậc trơn, thiếu sáng | Nẹp chống trượt mép bậc, tay vịn hai bên, đèn ở đầu và cuối cầu thang |
| Hiên, ban công, sân | Mưa hắt, rêu | Gạch nhám, cọ rêu định kỳ, che mưa |
| Phòng khách, phòng ngủ | Thảm nhỏ trượt, dây điện, đồ chơi trên sàn | Dán lót chống trượt dưới thảm, gom dây điện, dọn đồ chơi trước giờ ngủ |
| Lối đi ban đêm | Thiếu sáng khi dậy đi vệ sinh | Đèn ngủ cảm biến chuyển động dọc lối từ giường đến nhà vệ sinh |
Chọn gạch lát sàn: đọc chỉ số chống trượt
Gạch bóng đẹp, dễ lau, nhưng là sàn trơn nhất khi ướt. Nhiều nhà sản xuất gạch ghi chỉ số chống trượt theo các tiêu chuẩn châu Âu:
- Thang R (tiêu chuẩn DIN 51130 của Đức): từ R9 (ít chống trượt) đến R13 (chống trượt cao), đo bằng cách cho người đi trên tấm gạch phủ dầu đặt trên mặt nghiêng, tăng dần góc nghiêng tới khi người đó trượt.
- Thang A, B, C (DIN 51097): dành cho khu đi chân trần như hồ bơi, nhà tắm.
- Thử con lắc (pendulum test): dùng ở Anh và Úc, cho chỉ số PTV; số càng cao càng ít trơn.
Với phòng tắm, ban công, lối đi ngoài trời, nên hỏi người bán gạch có chỉ số chống trượt cao hơn gạch lát phòng khách. Không có chỉ số, thử bằng tay: xoa tay ướt lên mặt gạch, gạch "ken két" là bám, gạch "trơn tuột" thì nên cân nhắc. Gạch đã lát rồi có thể xử lý bằng dung dịch tạo nhám chuyên dụng hoặc dán băng chống trượt.
Riêng cho người cao tuổi
- Dép trong nhà: đế cao su có rãnh, ôm chân, có quai hậu. Tránh dép lê đế xốp phẳng, dép bông đế vải trơn.
- Tay vịn ở nơi phải đứng lên ngồi xuống: cạnh bồn cầu, khu tắm, đầu giường. Tay vịn phải bắt vít chắc vào tường, không dùng loại hút chân không để chịu lực.
- Không để đồ trên lối đi; sắp xếp đồ hay dùng ở tầm tay để không phải trèo ghế.
- Đứng dậy từ từ: ngồi vài giây ở mép giường trước khi đứng, nhất là khi dậy ban đêm.
- Tập thăng bằng và sức cơ: nhiều chương trình phòng ngã được WHO và các hiệp hội lão khoa khuyến khích có bài tập thăng bằng, sức cơ chân. Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu để chọn bài phù hợp.
Riêng cho trẻ nhỏ
- Không để trẻ chạy trong phòng tắm, lau khô sàn sau khi tắm cho trẻ.
- Tất chống trượt (có hạt cao su dưới lòng bàn chân) khi trẻ tập đi trên sàn gạch, sàn gỗ.
- Bọc góc cạnh bàn thấp, cạnh bồn tắm.
- Cửa chắn cầu thang với trẻ dưới 2–3 tuổi.
- Thảm xốp ở góc chơi để giảm chấn khi ngã.
Khi sàn vừa lau: cảnh báo cho cả nhà
Ở siêu thị, nhân viên đặt biển vàng "sàn ướt" sau khi lau. Ở nhà cũng nên có thói quen tương tự: lau từng phần, chừa lối khô để đi, báo cho người trong nhà biết. Lau sàn bằng nước pha quá nhiều nước lau sàn có thể để lại lớp màng trơn sau khi khô; nên pha đúng liều ghi trên chai, và tráng lại bằng nước sạch ở khu hay đi.
Góc nhìn hôm nay: một vòng kiểm tra nhà 15 phút
- Đi từ phòng ngủ đến nhà vệ sinh trong bóng tối (có người đi kèm): chỗ nào phải mò, chỗ đó cần đèn.
- Thử ma sát gạch phòng tắm khi ướt bằng tay và bằng dép đang dùng.
- Lật thảm nhỏ lên xem có lót chống trượt chưa.
- Kiểm tra đế dép của ông bà và trẻ nhỏ.
- Thử lắc tay vịn cầu thang, tay vịn nhà tắm.
Tài liệu tham khảo dễ đọc: trang thông tin về ngã (Falls) của WHO, và bộ tài liệu STEADI của CDC Hoa Kỳ dành cho người cao tuổi và người chăm sóc, có danh sách kiểm tra an toàn nhà ở theo từng phòng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để sàn nhà tắm bớt trơn?
Dùng thảm chống trượt có đế hút dính trong khu tắm, lau khô sàn sau khi tắm, chọn gạch có chỉ số chống trượt cao hoặc xử lý bằng dung dịch tạo nhám, dán băng chống trượt. Lắp tay vịn cạnh bồn cầu và khu tắm cho người cao tuổi.
Gạch chống trượt R10, R11 nghĩa là gì?
Đó là cấp chống trượt theo tiêu chuẩn DIN 51130 của Đức, từ R9 đến R13, số càng cao càng ít trơn. Chỉ số được đo bằng cách cho người đi trên gạch phủ dầu đặt nghiêng dần tới khi trượt.
Người già nên đi dép gì trong nhà?
Dép đế cao su có rãnh, ôm chân, có quai hậu, gót thấp. Tránh dép lê đế xốp phẳng hoặc đế vải trơn. Người hay mất thăng bằng nên đi khám để tìm nguyên nhân.
Vì sao trượt ngã thường ngã ngửa ra sau?
Vì lúc gót chân đặt xuống, chân tạo lực ngang về phía trước lên sàn. Nếu sàn trơn, ma sát không đủ giữ, gót trượt về trước trong khi thân người còn ở sau, nên người ngã ngửa.
Ngã nguy hiểm thế nào với người cao tuổi?
Theo WHO, ngã là nguyên nhân thứ hai gây tử vong do chấn thương không chủ ý trên thế giới, và người trên 60 tuổi chịu hậu quả nặng nhất như gãy cổ xương đùi, chấn thương đầu. Phòng ngã tại nhà là việc rất đáng làm.