Đế giày chống trượt hoạt động nhờ ba thứ: cao su đủ mềm để bám vào các gồ ghề của mặt sàn, rãnh đế để dẫn nước và chất bẩn thoát ra, và các đường cắt nhỏ giúp mép đế "cạp" vào bề mặt. Trên sàn khô, gần như đế nào cũng bám tốt. Khác biệt chỉ lộ ra trên sàn ướt, dính dầu hoặc phủ băng — đó mới là lúc đế chống trượt thật sự làm việc.
Vì sao giày trượt trên sàn ướt
Trên sàn khô, cao su đế giày chạm trực tiếp vào các gồ ghề nhỏ của mặt gạch, bám chặt nhờ ma sát. Khi sàn có nước, một lớp nước mỏng chen vào giữa đế và mặt sàn. Nếu lớp nước không kịp thoát ra trong khoảnh khắc chân đặt xuống, đế giày "nổi" trên lớp nước như lốp xe trên vũng nước, và hệ số ma sát giảm mạnh.
Sàn gạch men bóng có rất ít gồ ghề, nên khi ướt gần như không còn chỗ cho đế bám. Dầu ăn, xà phòng, nước rửa chén còn tệ hơn nước thường vì chúng bám dính và khó bị đẩy ra. Bếp, phòng tắm, sảnh siêu thị lúc lau sàn là những nơi trượt ngã hay xảy ra nhất.
Ba bí quyết của đế chống trượt
1. Vật liệu: cao su mềm bám tốt hơn
Cao su mềm biến dạng ôm sát các gồ ghề siêu nhỏ trên mặt sàn. Khi chân đẩy ngang, cao su bị kéo căng rồi hồi lại không hoàn toàn, mất một phần năng lượng — hiện tượng gọi là trễ đàn hồi (hysteresis). Chính sự mất năng lượng này tạo ra một phần lớn lực bám của cao su trên mặt ướt. Đế nhựa cứng, đế da trơn bám kém hơn nhiều khi sàn ướt.
Đánh đổi: cao su mềm mòn nhanh hơn. Giày leo núi, giày chạy địa hình thường dùng cao su mềm ở phần tiếp đất và cứng hơn ở phần ít chịu ma sát.
2. Rãnh đế: đường thoát cho nước
Rãnh trên đế giống gai lốp xe: chúng là các kênh để nước bị ép ra khỏi vùng tiếp xúc. Đế phẳng lì phải đẩy nước ra tận mép; đế có rãnh chỉ cần đẩy nước sang rãnh gần nhất, nhanh hơn nhiều. Rãnh càng sâu, càng thông ra mép đế thì thoát nước càng tốt.
3. Đường cắt mảnh (siping)
Năm 1923, một người Mỹ tên John F. Sipe làm việc trong lò mổ, nơi sàn luôn ướt và trơn. Ông thử rạch những đường mảnh lên đế ủng cao su và thấy bám sàn tốt hơn hẳn. Ông được cấp bằng sáng chế cho cách làm này, và từ đó kỹ thuật cắt đường mảnh được gọi là "siping" theo tên ông. Ngày nay nó có mặt trên đế giày làm việc, giày thuyền và đặc biệt là lốp xe mùa đông.
Các đường cắt mảnh tạo thêm nhiều mép nhỏ. Khi chân đẩy, các khối cao su giữa đường cắt hơi uốn cong, mép của chúng cạp vào mặt sàn và cắt qua màng nước. Giày thuyền có đế trắng với các đường lượn sóng mảnh là ví dụ quen thuộc.
Đế giày cho từng nơi
| Môi trường | Đặc điểm đế nên có | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bếp nhà hàng, sàn dính dầu | Cao su mềm, rãnh mảnh dày đặc, đế phẳng diện rộng | Giày bảo hộ thường có nhãn đã kiểm thử chống trượt theo tiêu chuẩn |
| Phòng tắm, hồ bơi | Dép cao su có rãnh hoặc gai nhỏ | Dép xốp phẳng lì rất trơn trên gạch ướt |
| Đường phố mùa mưa | Rãnh sâu vừa phải, thông ra mép | Đế da trơn của giày tây trơn nguy hiểm trên gạch lát vỉa hè |
| Đường đất, núi | Gai thô, sâu, khoảng cách rộng để bùn không kẹt | Gai quá dày đặc dễ đóng bùn, mất tác dụng |
| Băng tuyết | Cao su chịu lạnh, có thêm đinh hoặc móc chống trượt gắn ngoài | Cao su thường cứng lại ở nhiệt độ thấp, giảm bám |
| Boong thuyền | Đế trắng không để vết, đường cắt lượn sóng | Kiểu giày thuyền ra đời từ thập niên 1930 |
Thử độ chống trượt: phòng thí nghiệm làm gì
Ngành sản xuất giày bảo hộ có quy trình kiểm thử riêng. Ở châu Âu, tiêu chuẩn EN ISO 13287 đo hệ số ma sát của giày trên sàn gạch phủ dung dịch tẩy rửa, và sàn thép phủ dầu. Ở Mỹ có tiêu chuẩn ASTM F2913. Giày được ép xuống sàn với lực tương đương trọng lượng người, rồi kéo trượt với tốc độ quy định, đo lực ma sát.
Những nhãn như "chống trượt", "slip resistant" trên giày thường chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm tên tiêu chuẩn đã kiểm. Một số nghiên cứu cũng thử giày trên mặt băng trong phòng lạnh, vì giày đạt chuẩn trên sàn ướt chưa chắc bám tốt trên băng.
Khi nào đế giày cần thay
- Rãnh đã mòn gần phẳng, nhất là ở gót và phần mũi bàn chân — hai chỗ chạm đất đầu tiên và cuối cùng của mỗi bước.
- Cao su chai cứng, nứt sau nhiều năm hoặc phơi nắng nhiều. Cao su lão hoá mất độ mềm, bám kém.
- Đế bị dính dầu mỡ lâu ngày mà rửa không sạch.
- Bạn thấy mình hay trượt ở chỗ trước đây vẫn đi bình thường.
Với người cao tuổi, đây là chuyện đáng để ý. Các hướng dẫn phòng ngã của nhiều tổ chức y tế, như Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), đều nhắc tới giày dép vừa chân, đế bám tốt, gót thấp như một trong những biện pháp phòng ngã đơn giản nhất.
Đi bộ trên mặt trơn: kỹ thuật cũng quan trọng như giày
Giày tốt mấy cũng không cứu được bước chân sai. Vật lý của bước đi trên mặt trơn rất rõ: lực ngang của bàn chân không được vượt quá μ·N.
- Bước ngắn hơn. Bước dài làm chân đặt xuống nghiêng nhiều, lực ngang lớn.
- Đặt cả bàn chân xuống thay vì tiếp đất bằng gót.
- Giữ trọng tâm ngay trên chân trụ, hơi chúi người về trước như dáng chim cánh cụt — nhiều tổ chức an toàn ở xứ lạnh khuyên "đi như chim cánh cụt".
- Đi chậm, tay để tự do, không đút túi quần, để có thể giữ thăng bằng.
Góc nhìn hôm nay: tự kiểm tra đôi giày của mình
- Lật đế lên nhìn: rãnh còn sâu không, có thông ra mép không, cao su còn mềm không (ấn móng tay thử).
- Thử trên tấm ván nghiêng: đặt giày lên tấm ván phủ ít nước, nâng dần một đầu, ghi góc giày bắt đầu trượt. So sánh các đôi trong nhà; đôi trượt ở góc nhỏ nhất là đôi không nên mang vào phòng tắm hay bếp.
- Chuẩn bị dép riêng cho khu ướt trong nhà, nhất là khi trong nhà có người già và trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Đế giày chống trượt là gì?
Là đế làm bằng cao su đủ mềm, có rãnh để thoát nước và thường có các đường cắt mảnh, giúp giữ ma sát cao trên sàn ướt hoặc dính dầu. Giày bảo hộ chống trượt thật thường được kiểm thử theo tiêu chuẩn như EN ISO 13287.
Vì sao giày bị trơn trên sàn gạch ướt?
Vì lớp nước chen vào giữa đế và mặt gạch, làm đế không chạm được các gồ ghề nhỏ của sàn. Gạch men bóng ít gồ ghề nên khi ướt rất trơn, nhất là với đế cứng, phẳng, đã mòn rãnh.
Đế cao su hay đế nhựa bám hơn?
Thường đế cao su mềm bám tốt hơn, nhất là trên mặt ướt, vì nó ôm sát bề mặt và mất năng lượng khi biến dạng. Đế nhựa cứng bền hơn nhưng dễ trơn trượt hơn.
Siping trên đế giày là gì?
Là các đường cắt mảnh trên đế cao su, do John F. Sipe được cấp bằng sáng chế năm 1923. Các đường cắt tạo nhiều mép nhỏ cạp vào sàn và cắt qua màng nước, giúp bám tốt hơn trên mặt ướt và trơn.
Làm sao biết giày đã mòn cần thay?
Khi rãnh ở gót và mũi đã mòn gần phẳng, cao su chai cứng hoặc nứt, hoặc bạn thấy mình hay trượt ở những chỗ trước đây đi bình thường. Với người cao tuổi nên kiểm tra giày dép định kỳ.