Bi bowling nặng làm đổ nhiều ky hơn vì nó mang động lượng lớn hơn và ít bị lệch hướng khi va vào ky. Một quả bi 7 kg lao vào một con ky 1,5 kg giống như xe tải đâm vào xe máy: bi gần như giữ nguyên đường đi, còn ky bị hất văng, đập vào các ky khác. Nhưng bi nặng chưa đủ: góc bi đi vào "túi" giữa hai ky đầu mới quyết định một cú strike — đổ cả mười ky trong một lần ném.
Những con số của bowling mười ky
| Thông số | Giá trị theo quy định quốc tế |
|---|---|
| Khối lượng bi tối đa | 16 pound, khoảng 7,26 kg (người chơi giải trí thường dùng bi 4–7 kg) |
| Đường kính bi | khoảng 21,6 cm |
| Khối lượng mỗi ky | khoảng 1,5–1,6 kg |
| Chiều cao ky | khoảng 38 cm (15 inch) |
| Khoảng cách từ vạch ném tới ky đầu | 60 feet, khoảng 18,3 m |
| Khoảng cách giữa tâm hai ky kề nhau | 12 inch, khoảng 30,5 cm |
| Số ky | 10, xếp tam giác 1–2–3–4 |
Quy chuẩn được Hội Bowling Hoa Kỳ (USBC) và Liên đoàn Bowling Thế giới (World Bowling, nay là International Bowling Federation) đặt ra. Ở Việt Nam, bowling có mặt tại các trung tâm giải trí ở nhiều thành phố lớn và từng là môn thi đấu ở Đại hội Thể thao Đông Nam Á.
Động lượng: bi nặng ít bị "đẩy lệch"
Khi bi va vào ky, theo định luật III, lực bi đẩy ky và lực ky đẩy ngược lại bi bằng nhau. Nhưng hiệu quả khác nhau vì khối lượng khác nhau:
- Ky nhẹ hơn bi khoảng bốn lần nên bị hất văng với vận tốc lớn.
- Bi chỉ bị lệch hướng một chút. Mỗi lần va vào một ky, bi lại bị đẩy lệch thêm. Hiện tượng này gọi là độ lệch (deflection).
Bi càng nặng, mỗi lần va lệch càng ít, nên bi giữ được đường đi xuyên qua cụm ky lâu hơn. Bi nhẹ dễ bị ky đầu đẩy chệch sang bên, đi lọt qua khe để lại nhiều ky đứng.
Tốc độ cũng góp phần: động lượng là m·v. Người chơi chuyên nghiệp thường ném bi với tốc độ khoảng 27–30 km/h lúc rời tay. Nhưng tốc độ quá cao cũng có hại: bi đi quá nhanh không kịp "móc" vào túi và ky không kịp đổ dây chuyền theo đúng kiểu.
Cũng vì thế, bi nặng không phải lúc nào cũng tốt hơn cho mọi người. Bi quá nặng so với sức tay làm người chơi ném chậm, mất kiểm soát, dễ đau cổ tay, khuỷu tay. Nhiều hướng dẫn cho người mới khuyên chọn bi khoảng 10% trọng lượng cơ thể, không vượt quá 16 pound, và quan trọng nhất là cầm thoải mái.
Strike: không phải bi đổ cả mười ky
Đây là điều nhiều người không biết: trong một cú strike đẹp, quả bi chỉ chạm trực tiếp khoảng bốn con ky. Sáu con còn lại bị chính các ky khác hất đổ.
Với người thuận tay phải, "túi" lý tưởng là khe giữa ky số 1 (ky đầu) và ky số 3 (ngay sau, bên phải). Bi đi vào túi với góc thích hợp sẽ chạm lần lượt ky 1, 3, 5 và 9. Mỗi ky bị bi chạm lại bay đi va vào các ky bên cạnh:
- Ky 1 bay sang trái, hất ky 2, ky 2 hất ky 4, ky 4 hất ky 7.
- Ky 3 hất ky 6, ky 6 hất ky 10.
- Ky 5 hất ky 8.
- Bi tự đi qua ky 9.
Mười ky đổ trong khoảng một phần ba giây, như một chuỗi va chạm dây chuyền được tính toán sẵn. Người thuận tay trái thì túi nằm giữa ky 1 và ky 2.
Bi cong và góc vào túi
Bi ném thẳng vào túi có thể strike, nhưng dễ để sót ky. Người chơi giỏi ném bi xoáy để nó đi cong (hook): lúc đầu bi trượt thẳng trên phần đường có nhiều dầu, tới đoạn cuối ít dầu thì ma sát tăng, xoáy "ăn" vào mặt đường và bẻ bi cong vào túi.
Vì sao đi cong tốt hơn? Vì bi đi vào túi với một góc xiên (các nghiên cứu và huấn luyện viên thường nhắc góc vào lý tưởng khoảng 4–6 độ so với đường thẳng dọc làn), thay vì đi thẳng dọc làn. Góc xiên giúp bi xuyên chéo qua cụm ky, chạm đúng chuỗi 1–3–5–9 và giảm độ lệch. Bi thẳng va vào ky 1 gần như chính diện thì dễ bị đẩy lệch và để lại các ky ở góc.
Dầu trên làn: thứ người chơi không nhìn thấy
Mặt làn bowling được phủ một lớp dầu mỏng theo những "mẫu dầu" khác nhau, chủ yếu ở hai phần ba đầu làn. Dầu vừa bảo vệ mặt làn, vừa quyết định bi trượt hay bám ở đâu:
- Phần nhiều dầu: ma sát thấp, bi trượt, xoáy chưa có tác dụng.
- Phần cuối khô: ma sát cao, xoáy bắt đầu bẻ bi cong.
Các giải đấu chuyên nghiệp dùng mẫu dầu khó, khác nhau mỗi tuần, buộc người chơi điều chỉnh. Ở các trung tâm giải trí, mẫu dầu thường "dễ" hơn, có lượng dầu ở giữa làn nhiều hơn hai bên để bi có xu hướng đi về giữa.
Đây là một ví dụ đẹp về việc ma sát được kiểm soát có chủ đích: thay đổi hệ số ma sát dọc đường đi để điều khiển chuyển động của vật.
Lõi bi: quán tính quay được thiết kế
Bi bowling hiện đại không đặc đều bên trong. Chúng có một lõi (weight block) với hình dạng được thiết kế cẩn thận, làm thay đổi mô men quán tính của bi theo các trục khác nhau. Tuỳ cách khoan lỗ ngón tay so với vị trí lõi, bi sẽ "lật" trục quay dần trên đường đi, tạo ra kiểu đường cong khác nhau. Đây là chỗ bowling chạm vào phần chuyển động quay trong vật lý — một chủ đề có bài riêng.
Góc nhìn hôm nay: chơi bowling bằng đầu óc vật lý
- Chọn bi vừa sức: vung được thoải mái, không phải gồng cổ tay.
- Nhắm mũi tên, không nhắm ky: trên làn có các mũi tên cách vạch ném khoảng 4,5 m. Nhắm vào mũi tên gần thì sai số nhỏ hơn nhiều so với nhìn ky ở xa 18 m.
- Ném đều tay: cùng tốc độ, cùng điểm thả bi giúp bạn biết bi sẽ đi thế nào trên mẫu dầu.
- Đếm ky còn lại để hiểu cú ném: còn ky 10 đứng (với người thuận tay phải) thường do bi đi vào túi với góc chưa đủ; còn ky 4 hoặc ky 7 thường do bi va ky đầu quá dày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bi bowling nặng đổ nhiều ky hơn?
Bi nặng mang động lượng lớn hơn và ít bị đẩy lệch hướng mỗi khi va vào ky, nên giữ được đường đi xuyên qua cụm ky. Bi nhẹ dễ bị ky đầu đẩy chệch, đi lọt qua khe và để lại nhiều ky.
Bi bowling nặng bao nhiêu?
Theo quy định, bi nặng tối đa 16 pound, khoảng 7,26 kg. Người chơi giải trí thường dùng bi từ khoảng 4 đến 7 kg. Nên chọn bi khoảng 10% trọng lượng cơ thể và cầm vung thoải mái.
Một cú strike bi chạm bao nhiêu ky?
Trong cú strike lý tưởng, bi chỉ chạm trực tiếp khoảng bốn ky, với người thuận tay phải là ky 1, 3, 5 và 9. Sáu ky còn lại bị chính các ky khác hất đổ theo chuỗi va chạm dây chuyền.
Vì sao ném bi cong lại dễ strike hơn?
Bi cong đi vào túi với góc xiên khoảng 4 đến 6 độ, xuyên chéo qua cụm ky và chạm đúng chuỗi ky cần thiết, đồng thời ít bị đẩy lệch. Bi đi thẳng va ky đầu gần chính diện nên dễ lệch và để sót ky ở góc.
Dầu trên làn bowling để làm gì?
Dầu bảo vệ mặt làn và điều khiển ma sát: phần nhiều dầu làm bi trượt thẳng, phần cuối khô làm xoáy bám đường và bẻ bi cong. Mẫu dầu khác nhau khiến đường đi của bi thay đổi.