Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới nhưng vẫn có băng tuyết: ở các đỉnh núi cao phía Bắc như Fansipan, Sa Pa, Y Tý (Lào Cai), Mẫu Sơn (Lạng Sơn), Pha Đin, và một số nơi ở Lai Châu, vùng cao Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), khi có đợt không khí lạnh mạnh, nhiệt độ có thể xuống dưới 0 °C, tạo băng giá, sương muối và đôi khi có tuyết rơi. Hiện tượng này thường kéo dài vài ngày, chủ yếu vào tháng 12 tới tháng 2. Nó thu hút du khách nhưng cũng gây thiệt hại cho cây trồng, vật nuôi và nguy hiểm cho người đi đường đèo.
Vì sao xứ nhiệt đới lại có băng tuyết
Có ba yếu tố cộng lại:
- Độ cao: nhiệt độ không khí giảm trung bình khoảng 0,6 °C cho mỗi 100 m độ cao. Đỉnh Fansipan cao 3.143 m, lạnh hơn đồng bằng gần chân núi khoảng 15–18 °C. Sa Pa ở độ cao khoảng 1.500–1.600 m, Mẫu Sơn khoảng 1.000–1.500 m.
- Không khí lạnh từ phương Bắc: vào mùa đông, các khối không khí lạnh từ cao áp Siberia tràn xuống phía Nam qua Trung Quốc, gây gió mùa đông bắc. Miền Bắc Việt Nam vì thế có mùa đông lạnh nhất trong các vùng nhiệt đới cùng vĩ độ trên thế giới.
- Đêm trời quang, lặng gió: sau khi không khí lạnh tràn về, trời thường quang mây. Mặt đất toả nhiệt mạnh lên bầu trời không có mây che, nhiệt độ sát mặt đất tụt sâu về đêm và rạng sáng.
Nếu không khí đủ ẩm và có mây gây mưa trong lúc nhiệt độ ở trên cao xuống dưới 0 °C, mưa có thể rơi thành tuyết hoặc mưa tuyết (hạt tuyết lẫn mưa). Nếu trời khô, đêm quang, thì thường chỉ có băng giá và sương muối.
Phân biệt các hiện tượng băng giá
| Hiện tượng | Hình thành thế nào | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Sương muối | Hơi nước ngưng kết trực tiếp thành tinh thể băng trên lá cây, cỏ, mái nhà khi bề mặt dưới 0 °C, đêm quang gió lặng | Thung lũng, đồi núi Tây Bắc, Việt Bắc, cao nguyên Mộc Châu |
| Băng giá (băng bám) | Hạt sương mù hoặc mưa phùn siêu lạnh đông lại khi chạm vào cành cây, dây điện, tạo lớp băng trắng đục bám theo hướng gió | Đỉnh núi cao có sương mù dày như Mẫu Sơn, Fansipan, Sa Pa |
| Băng trên mặt nước | Nước đọng trong chậu, máng, vũng nước đông lại thành lớp mỏng | Những đêm nhiệt độ xuống dưới 0 °C |
| Tuyết rơi | Tinh thể băng hình thành trong mây, rơi xuống mà không tan | Rất hiếm, chỉ ở đỉnh núi cao trong các đợt lạnh mạnh, ẩm |
| Mưa đá | Hạt băng hình thành trong mây dông mạnh | Thường vào mùa xuân, đầu hè, không phải mùa đông lạnh (có bài riêng) |
Lớp "tuyết trắng" phủ kín cây cối trên Mẫu Sơn hay Sa Pa trong nhiều bức ảnh thật ra thường là băng giá bám (tiếng Anh gọi là rime), không phải tuyết rơi. Nó hình thành khi sương mù siêu lạnh bị gió thổi vào cây cối, đông lại thành những "lông chim" băng hướng về phía gió.
Những đợt băng tuyết đáng nhớ
Trong vài chục năm gần đây, có những đợt băng tuyết được báo chí và cơ quan khí tượng ghi nhận rộng rãi:
- Đầu năm 2008: đợt rét đậm, rét hại kéo dài nhiều tuần ở miền Bắc, gây thiệt hại nặng cho nông nghiệp; hàng chục nghìn con trâu bò ở các tỉnh miền núi bị chết rét.
- Tháng 12 năm 2013: tuyết rơi ở Sa Pa và một số vùng núi cao, thu hút rất đông du khách lên xem.
- Cuối tháng 1 năm 2016: đợt không khí lạnh rất mạnh, tuyết và băng giá xuất hiện ở nhiều nơi như Sa Pa, Mẫu Sơn, Y Tý, Pha Đin, thậm chí có mưa tuyết ở những nơi ít khi có. Đây được coi là một trong những đợt băng tuyết rộng nhất trong nhiều năm.
Cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia thường phát bản tin cảnh báo rét đậm, rét hại và khả năng xảy ra băng giá, sương muối trước các đợt không khí lạnh mạnh.
Thiệt hại và cách ứng phó
Với cây trồng
Sương muối và băng giá làm nước trong tế bào lá đông thành tinh thể, phá vỡ màng tế bào; lá cháy sém, thâm đen sau khi băng tan. Rau màu, chè, mạ non, cây ăn quả vùng cao chịu ảnh hưởng nặng. Bài riêng về sương muối nói kỹ hơn cách bảo vệ cây trồng.
Với vật nuôi
Trâu bò, dê ngựa thả rông trên núi cao dễ bị chết rét khi nhiệt độ xuống thấp kéo dài. Các hướng dẫn của ngành nông nghiệp thường khuyến cáo: không thả gia súc lên núi cao khi có rét hại, che chắn chuồng trại kín gió, lót ổ rơm, dự trữ thức ăn và cho ăn thêm thức ăn tinh, cho uống nước ấm.
Với con người
- Hạ thân nhiệt: nguy cơ với người già, trẻ nhỏ, người làm việc ngoài trời. Mặc nhiều lớp áo, giữ ấm đầu, cổ, tay chân.
- Ngộ độc khí CO: đốt than, đốt củi sưởi trong phòng kín là nguyên nhân của nhiều vụ tử vong đáng tiếc mỗi mùa đông. Không đốt than trong phòng ngủ đóng kín cửa.
- Đường đèo đóng băng: mặt đường phủ băng mỏng buổi sáng rất trơn (xem bài vì sao băng trơn). Chính quyền một số địa phương đã phải tạm cấm các phương tiện qua một số đoạn đèo, như đèo Ô Quy Hồ, trong những ngày băng giá. Người đi xe máy, ô tô cần theo dõi thông báo của địa phương, đi chậm, không phanh gấp, tốt nhất chờ băng tan khi trời sáng hẳn.
Đi "săn băng" an toàn
Mỗi khi có tin băng tuyết, nhiều người từ Hà Nội và các tỉnh đồng bằng lên Sa Pa, Mẫu Sơn, Y Tý để ngắm. Một chuyến đi an toàn cần:
- Theo dõi bản tin dự báo thời tiết và thông báo của chính quyền địa phương về tình trạng đường đèo.
- Mang đủ quần áo giữ nhiệt nhiều lớp, mũ len, găng tay, tất dày, giày đế bám.
- Không đi xe máy đường dài vào ban đêm, rạng sáng khi đường đóng băng.
- Không đi lên đỉnh núi một mình, không leo các vách đá phủ băng.
- Tôn trọng người dân và tài sản địa phương; không bẻ cành cây phủ băng.
Góc nhìn hôm nay: hiểu bản tin thời tiết
Bản tin dự báo nhiệt độ thường đo ở độ cao khoảng 2 m trong lều khí tượng. Sát mặt đất, trên lá cây, mái tôn, mặt đường, nhiệt độ có thể thấp hơn vài độ vào đêm quang gió lặng. Vì vậy, có khi bản tin báo nhiệt độ thấp nhất khoảng 1–2 °C mà vẫn có sương muối, băng giá trên mặt cỏ, lá cây. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các bản tin và tài liệu phổ biến kiến thức của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn Quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam có tuyết không?
Có nhưng rất hiếm. Tuyết đôi khi rơi ở các đỉnh núi cao phía Bắc như Fansipan, Sa Pa, Y Tý, Mẫu Sơn trong những đợt không khí lạnh mạnh và ẩm, thường từ tháng 12 tới tháng 2. Phổ biến hơn là băng giá và sương muối.
Băng giá và tuyết khác nhau thế nào?
Tuyết là tinh thể băng hình thành trong mây rồi rơi xuống. Băng giá bám là sương mù hoặc mưa phùn siêu lạnh đông lại khi chạm vào cây cối, dây điện. Nhiều ảnh cây phủ trắng ở Mẫu Sơn, Sa Pa thật ra là băng giá bám chứ không phải tuyết.
Vì sao miền Bắc Việt Nam có mùa đông lạnh?
Vì vào mùa đông, các khối không khí lạnh từ cao áp Siberia tràn xuống qua Trung Quốc, gây gió mùa đông bắc. Cộng với độ cao của vùng núi và những đêm trời quang, nhiệt độ ở các đỉnh núi có thể xuống dưới 0 °C.
Đi Sa Pa ngắm băng tuyết cần lưu ý gì?
Theo dõi dự báo thời tiết và thông báo về đường đèo, mặc đủ ấm nhiều lớp, đi giày đế bám, không đi xe máy ban đêm hay rạng sáng khi đường đóng băng, không leo vách đá phủ băng và không đốt than sưởi trong phòng kín.
Vì sao bản tin báo trên 0 °C mà vẫn có sương muối?
Vì nhiệt độ trong bản tin đo ở độ cao khoảng 2 m. Vào đêm quang gió lặng, mặt đất, lá cây, mái nhà toả nhiệt mạnh và có thể lạnh hơn không khí vài độ, xuống dưới 0 °C, nên hơi nước ngưng kết thành băng trên bề mặt.