Băng mỏng nguy hiểm: cách nhận biết, quy tắc 1-10-1 và cứu người

Băng mỏng nguy hiểm vì nhìn bên ngoài rất khó biết nó dày bao nhiêu, và một khi rơi xuống nước băng giá, cơ thể chỉ có vài phút trước khi tay chân mất sức. Băng trên hồ, ao, sông có thể dày ở chỗ này nhưng chỉ vài centimét ở chỗ khác — gần cửa suối, quanh cây cỏ, dưới cầu, nơi có dòng chảy. Nguyên tắc an toàn quan trọng nhất là: không đi lên mặt băng tự nhiên nếu không có hướng dẫn của địa phương, và nếu thấy người rơi xuống băng, gọi cứu hộ và cứu từ trên bờ, không tự chạy ra.

Vì sao điều này liên quan tới người Việt

Ở Việt Nam, băng trên mặt nước tự nhiên gần như không xuất hiện. Nhưng ngày càng nhiều người Việt du lịch, học tập, lao động ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, châu Âu, Bắc Mỹ — nơi mùa đông hồ ao đóng băng. Những người lớn lên ở xứ nóng thường không có "trực giác" về băng: mặt hồ trắng xoá trông như nền đất vững chắc, rất hấp dẫn để bước lên chụp ảnh. Mỗi mùa đông, các nước này đều có những vụ tai nạn rơi xuống băng.

Băng chịu lực thế nào

Lớp băng nổi trên nước giống một tấm ván đàn hồi. Khi có người đứng lên, băng võng xuống một chút, đẩy nước bên dưới. Băng chịu được bao nhiêu phụ thuộc vào:

• Bề dày: khả năng chịu tải tăng xấp xỉ theo bình phương bề dày. Băng dày gấp đôi chịu được tải gấp khoảng bốn lần.
• Loại băng: băng trong, xanh, đông chậm là chắc nhất. Băng trắng, đục (có bọt khí, hình thành từ tuyết tan rồi đông lại) chỉ chắc khoảng một nửa. Băng xám, sẫm màu là dấu hiệu băng có nước bên trong, đang tan, rất yếu.
• Thời tiết: vài ngày ấm, mưa, nắng mạnh làm băng yếu đi nhanh, dù bề dày chưa giảm nhiều.
• Tải trọng tập trung: nhiều người đứng sát nhau một chỗ nguy hiểm hơn đứng dàn ra.

Ngưỡng bề dày tham khảo

Các tổ chức an toàn ở xứ lạnh, như Hội Chữ thập đỏ Canada, thường đưa ra ngưỡng tham khảo cho băng trong, mới, chắc:

Với băng trắng, đục, ngưỡng phải tăng gấp đôi. Các con số này chỉ là hướng dẫn chung; mỗi địa phương có quy định và biển báo riêng. Ở các lễ hội băng, khu trượt băng ngoài trời chính thức, ban tổ chức đo bề dày băng hằng ngày và chỉ mở cửa khi an toàn — đó là nơi duy nhất người không có kinh nghiệm nên đặt chân lên băng tự nhiên.

Những chỗ băng mỏng bất ngờ

• Gần cửa suối chảy vào hoặc chảy ra khỏi hồ, nơi dòng chảy làm băng khó đông.
• Quanh cây cỏ, cành cây, gốc cây nhô lên, cọc cầu, đá: các vật này hấp thụ nhiệt và truyền xuống băng.
• Dưới cầu, gần cống thoát nước, nơi có nước ấm hơn chảy ra.
• Sông có dòng chảy: băng trên sông thường mỏng và không đều hơn băng hồ.
• Vùng có tuyết dày phủ: tuyết cách nhiệt, làm băng bên dưới đông chậm và mỏng hơn; tuyết cũng che dấu hiệu nứt, vết nước.
• Băng đầu mùa và cuối mùa: lúc vừa đóng và lúc bắt đầu tan.

Cơ thể rơi xuống nước băng giá: quy tắc 1–10–1

Nhà sinh lý học Gordon Giesbrecht (Đại học Manitoba, Canada), chuyên nghiên cứu về hạ thân nhiệt, phổ biến một cách nhớ gọi là quy tắc 1–10–1:

1. 1 phút: cú sốc lạnh. Khi chạm nước gần 0 °C, cơ thể thở hổn hển không kiểm soát được trong khoảng một phút. Nếu đầu đang dưới nước, có thể hít phải nước. Việc quan trọng nhất là giữ bình tĩnh, giữ đầu trên mặt nước, kiểm soát hơi thở.
2. 10 phút: còn khoảng mười phút cử động có ích. Cơ tay chân lạnh dần, mất sức và mất khéo léo. Đây là khoảng thời gian để tự thoát lên băng hoặc bám chắc vào mép băng.
3. 1 giờ: hạ thân nhiệt nặng tới mức bất tỉnh thường mất tới khoảng một giờ. Vì vậy, nếu không tự lên được, hãy bám mép băng, đặt tay lên mặt băng để nếu mất sức, tay có thể đông dính vào băng giữ người không chìm, chờ cứu hộ.

Ý chính: người rơi xuống băng không chết vì lạnh ngay lập tức, mà thường vì hoảng loạn trong phút đầu và vì mất sức bơi trong mười phút sau đó.

Nếu chính mình rơi xuống

• Giữ bình tĩnh, ngửa đầu khỏi mặt nước, thở chậm lại.
• Quay về hướng vừa đi tới — băng ở đó vừa chịu được sức nặng của bạn.
• Đặt hai tay lên mặt băng, đạp chân như bơi để nâng người nằm ngang lên.
• Trườn lên băng bằng bụng, không đứng dậy. Lăn ra xa chỗ vỡ để rải sức nặng.
• Đi trở lại bờ theo đúng đường cũ, vào chỗ ấm, thay quần áo khô, đi khám.

Ở các nước có nhiều hồ đóng băng, người hay đi trên băng thường mang theo một cặp dùi băng (ice picks) đeo quanh cổ, để cắm vào băng kéo người lên.

Nếu thấy người khác rơi xuống

1. Gọi cứu hộ ngay. Ở Việt Nam, số khẩn cấp là 112 (cứu nạn, cứu hộ), 114 (cứu hoả, cứu nạn), 115 (cấp cứu y tế). Ở nước ngoài, ghi nhớ số khẩn cấp của nước đó: 112 ở châu Âu, 119 ở Hàn Quốc và Nhật Bản, 911 ở Mỹ và Canada.
2. Không chạy ra chỗ băng vỡ. Rất nhiều vụ tai nạn có hai nạn nhân: người rơi xuống và người lao ra cứu.
3. Với tới, ném, không đi tới: đưa cành cây dài, gậy, thang, dây thừng, khăn quàng buộc nối từ trên bờ. Ném phao, chai nhựa rỗng, bất cứ thứ gì nổi.
4. Nếu bắt buộc phải ra băng, nằm sấp để rải sức nặng, có người khác giữ chân mình từ phía sau.
5. Sau khi kéo lên, đưa người vào chỗ ấm, thay đồ khô, đắp chăn, chờ cấp cứu. Người bị hạ thân nhiệt nặng cần được xử trí y tế; không xoa bóp mạnh tay chân.

Góc nhìn hôm nay: quy tắc cho chuyến du lịch mùa đông

• Chỉ lên mặt băng ở nơi chính thức mở cửa, có biển báo và người quản lý.
• Không đi một mình trên băng, không đi vào ban đêm, không đi khi trời vừa ấm lên.
• Không để trẻ em chơi gần ao hồ đóng băng mà không có người lớn.
• Ghi nhớ số khẩn cấp của nước sở tại trước khi tới.
• Đọc thông tin an toàn của địa phương; nhiều nước có trang web, ứng dụng cập nhật tình trạng băng.