Giải câu đố làm bạn giỏi hơn ở chính loại câu đố ấy, nhưng bằng chứng khoa học cho thấy lợi ích "lan sang" trí nhớ, trí thông minh nói chung hay phòng chống sa sút trí tuệ là hạn chế và còn tranh cãi. Điều các nghiên cứu ủng hộ mạnh hơn là một lối sống hoạt động trí óc đa dạng: học kỹ năng mới, vận động thể chất, ngủ đủ, giữ các mối quan hệ xã hội. Câu đố vẫn rất đáng giá — vì niềm vui, vì rèn kiên nhẫn và tư duy có trình tự — miễn là không kỳ vọng nó là "thuốc bổ não". Người lo lắng về trí nhớ nên đi khám bác sĩ.
Hai loại "chuyển giao"
Các nhà tâm lý học phân biệt:
- Chuyển giao gần: luyện câu đố trượt thì giải câu đố trượt nhanh hơn, giải cả các câu đố tương tự. Điều này gần như luôn xảy ra.
- Chuyển giao xa: luyện câu đố trượt thì nhớ tên người tốt hơn, tính toán nhanh hơn, học ngoại ngữ dễ hơn. Đây là điều các quảng cáo "luyện não" hay hứa hẹn, và cũng là điều khó chứng minh nhất.
Phần lớn các nghiên cứu cẩn thận cho thấy chuyển giao xa rất yếu hoặc không có. Bộ não giỏi lên ở việc nó luyện, chứ không tự động giỏi lên ở mọi việc.
Những gì các nghiên cứu lớn cho thấy
Thử nghiệm ACTIVE
Thử nghiệm ACTIVE ở Mỹ (kết quả đầu tiên công bố trên tạp chí JAMA năm 2002) chia khoảng 2.800 người cao tuổi thành các nhóm luyện trí nhớ, luyện suy luận, luyện tốc độ xử lý, và nhóm đối chứng, mỗi nhóm luyện khoảng mười buổi. Kết quả:
- Mỗi nhóm cải thiện rõ rệt ở đúng kỹ năng được luyện, hiệu quả kéo dài nhiều năm.
- Ít bằng chứng cho thấy luyện một kỹ năng làm các kỹ năng khác tốt lên.
- Các phân tích theo dõi lâu dài sau này báo cáo một số lợi ích về khả năng tự sinh hoạt hằng ngày, và một phân tích năm 2017 gợi ý nhóm luyện tốc độ có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn sau mười năm. Kết quả sau cùng này thu hút chú ý nhưng vẫn cần được xác nhận thêm.
Tuyên bố đồng thuận năm 2014
Năm 2014, hơn 70 nhà khoa học về tâm lý học nhận thức và khoa học thần kinh ký một tuyên bố do Trung tâm Trường thọ Stanford (Mỹ) và Viện Max Planck về Phát triển Con người (Đức) điều phối, cho rằng các tuyên bố quảng cáo về phần mềm "luyện não" thường vượt quá bằng chứng khoa học. Một nhóm nhà khoa học khác sau đó viết thư phản hồi, cho rằng có những bằng chứng tích cực đáng chú ý. Cuộc tranh luận cho thấy câu hỏi chưa ngã ngũ.
Tổng quan năm 2016
Năm 2016, nhóm của Daniel Simons công bố một bài tổng quan rất dài trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest, xem xét hàng trăm nghiên cứu. Kết luận chính: có bằng chứng rõ cho việc cải thiện ở các bài được luyện, ít bằng chứng cho cải thiện ở các bài khác, và rất ít bằng chứng cho cải thiện trong hoạt động đời sống hằng ngày.
Chuyện kiện tụng về quảng cáo
Năm 2016, Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC) đạt thoả thuận với một công ty ứng dụng luyện não lớn, yêu cầu công ty trả khoản tiền 2 triệu đô la và ngừng các quảng cáo cho rằng sản phẩm giúp cải thiện thành tích học tập, công việc hay làm chậm suy giảm trí nhớ do tuổi tác mà không có đủ bằng chứng khoa học.
Thứ gì có bằng chứng mạnh hơn
| Yếu tố | Điều các nghiên cứu cho thấy (tóm tắt) |
|---|---|
| Vận động thể chất | Nhiều nghiên cứu liên hệ hoạt động thể chất đều đặn với chức năng nhận thức tốt hơn ở người lớn tuổi; Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị vận động như một phần của giảm nguy cơ suy giảm nhận thức |
| Kết hợp nhiều yếu tố | Thử nghiệm FINGER ở Phần Lan (công bố năm 2015) kết hợp dinh dưỡng, tập thể dục, luyện nhận thức và kiểm soát nguy cơ tim mạch trong hai năm, ghi nhận kết quả nhận thức tốt hơn so với nhóm đối chứng |
| Học vấn, học kỹ năng mới | Học vấn cao và hoạt động trí óc suốt đời liên quan tới "dự trữ nhận thức" lớn hơn; học một ngôn ngữ, nhạc cụ, kỹ năng thủ công là thử thách đa dạng hơn một loại câu đố |
| Giấc ngủ | Ngủ đủ giấc quan trọng cho củng cố trí nhớ |
| Quan hệ xã hội | Cô lập xã hội được nhiều nghiên cứu ghi nhận là yếu tố nguy cơ đối với suy giảm nhận thức |
| Sức khoẻ tim mạch, thính lực | Kiểm soát huyết áp, đái tháo đường và điều trị suy giảm thính lực được nhiều tổng quan nêu là các yếu tố có thể điều chỉnh |
Đây là tóm tắt phổ thông; mỗi người nên trao đổi với bác sĩ về tình trạng sức khoẻ của riêng mình.
Vậy câu đố có ích gì
Không phải "thuốc bổ não" không có nghĩa là vô ích. Câu đố có những giá trị thật:
- Niềm vui và thư giãn: giải một câu đố hay đem lại cảm giác thoả mãn, giúp tập trung, quên đi căng thẳng.
- Kỹ năng cụ thể: câu đố tìm đường rèn lập kế hoạch nhiều bước, suy luận ngược, nhận ra cấu trúc — những kỹ năng có ích trong toán học và lập trình, nhất là khi người giải được hướng dẫn nhận ra và gọi tên chiến thuật mình dùng.
- Kiên nhẫn và chấp nhận sai: hoàn tác, thử lại, không bỏ cuộc.
- Gắn kết: cùng giải câu đố với gia đình, bạn bè là hoạt động xã hội — mà quan hệ xã hội thì có lợi cho trí não.
- Cửa vào khoa học: như các bài trong mục này cho thấy, câu đố trượt mở ra quán tính, thuật toán, toán học về bất biến.
Giải câu đố thế nào cho có ích nhất
- Đa dạng: thay đổi loại câu đố, thay vì chỉ một loại mãi.
- Tăng dần độ khó: ở mức "hơi khó một chút" là tốt nhất, quá dễ thì nhàm, quá khó thì nản.
- Nói ra chiến thuật: sau khi giải, tự hỏi "mình đã dùng mẹo gì?", ghi lại. Chiến thuật được gọi tên dễ áp dụng sang việc khác hơn.
- Đặt câu đố cho người khác: bài tự đặt câu đố hay giải thích vì sao việc này học sâu hơn.
- Đừng thay thế vận động và ngủ: giải câu đố trên điện thoại tới khuya thì phản tác dụng.
- Với trẻ em: không biến câu đố thành bài kiểm tra chấm điểm hay so sánh xếp hạng; khen sự kiên trì và cách nghĩ.
Góc nhìn hôm nay: đọc quảng cáo "luyện não" với con mắt tỉnh táo
Khi thấy một sản phẩm hứa "tăng chỉ số thông minh", "phòng chống sa sút trí tuệ", hãy hỏi: có nghiên cứu nào được công bố trên tạp chí khoa học có bình duyệt không? Nghiên cứu đo cải thiện ở chính bài luyện hay ở đời sống thật? Có nhóm đối chứng không? Những câu hỏi ấy chính là tư duy khoa học mà các câu đố tốt cũng rèn luyện. Nếu bản thân hay người thân có dấu hiệu hay quên bất thường, lẫn lộn, khó khăn trong sinh hoạt, hãy đi khám để được bác sĩ đánh giá, thay vì tự tìm cách "luyện" ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Giải câu đố có làm thông minh hơn không?
Giải câu đố giúp bạn giỏi hơn ở chính loại câu đố ấy và các câu đố tương tự. Nhưng các tổng quan khoa học lớn cho thấy bằng chứng về việc nó cải thiện trí thông minh nói chung hay hoạt động đời sống hằng ngày là hạn chế.
Câu đố có phòng được bệnh sa sút trí tuệ không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn rằng riêng việc giải câu đố phòng được sa sút trí tuệ. Bằng chứng mạnh hơn thuộc về lối sống tổng hợp: vận động, học điều mới, ngủ đủ, quan hệ xã hội, kiểm soát huyết áp và các bệnh mạn tính. Người lo lắng về trí nhớ nên đi khám bác sĩ.
Chuyển giao gần và chuyển giao xa là gì?
Chuyển giao gần là luyện một kỹ năng thì giỏi hơn ở kỹ năng đó và các kỹ năng rất giống. Chuyển giao xa là luyện một việc mà giỏi lên ở những việc khác hẳn. Các nghiên cứu cho thấy chuyển giao gần luôn có, còn chuyển giao xa rất yếu.
Ứng dụng luyện não có hiệu quả không?
Người dùng thường giỏi lên ở các bài trong ứng dụng, nhưng bằng chứng về lợi ích lan sang đời sống còn hạn chế và gây tranh cãi. Năm 2016, cơ quan FTC của Mỹ đã xử lý một công ty vì quảng cáo vượt quá bằng chứng khoa học.
Giải câu đố thế nào cho có ích?
Chọn nhiều loại câu đố, tăng dần độ khó, tự gọi tên chiến thuật đã dùng, thử đặt câu đố cho người khác, cùng giải với gia đình bạn bè, và không để câu đố thay thế vận động hay giấc ngủ. Với trẻ em, không chấm điểm hay xếp hạng.